Subsections of Samskrutam

Subsections of Home

About

This site is an attempt to present different devotional works composed in samskrutam language.

As part of my swadhyaya I come across works of many great personalities. I would like to share my notes and learnings using this medium.

All the mistakes are mine and please send the comments/clarifications to saroja.seetarama@gmail.com

How to ocr

Steps to scrape text from a PDF/image

Most of the times we need to refer to a online copy and scrape the text and add the text to markdown.

  1. Open the online book/image and copy the contents you like to capture into your clipboard
  2. Open SanskritOCR and paste your contents from clipboard
  3. Copy the generated text from OCR to markdown

Subsections of स्तुतयः

How to contribute

  1. Please checkout the repo
  2. Naming convention for the branches - feature/---to--
    • If you are working on verses 11 and 12 of verses of Shivamahimna stotram in telugu the branch name could be: feature/shivamhimna-tel-11-to-12-sarmaks
    • If you are working on verse 25 of verses of Shivamahimna stotram in samskrtuam the branch name could be: feature/shivamhimna-sam-25-sarmaks
  3. Sample commit messages:
    • “ex: feat: Completed telugu shivamhimna verses 11 and 12”
Chapter 20

शिवमहिम्नःस्तोत्रम्

Subsections of शिवमहिम्नःस्तोत्रम्

Chapter 10

संस्कृतम्

This stotra was taught by Sri. Prem Rallabandi mahodaya from Samskrutabharati USA as part of Prodha Shikhanam Nov-Dec of 2023.

Subsections of संस्कृतम्

How to contribute

To get the text from images/pdf refer to how to ocr

Instructions for all the sections within for each verse were described below.

1. अन्वयः प्रतिपदार्थः च

2. छन्दः

  • Drop the verse in a chandas detection tool determine the chandas
  • If chandas is not already documented write down the chandas properties in chandas section and add a link

3. मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

Refer to मधुसूदनसरस्वतीस्वामिनां टीका add the vyakhya here

4. संस्कृतपद्याऽनुवादः

Refer to WithSixCommentaries Chowkhamba 1924. Go to the end of samskruta teeka for the given verse.

Reference:

मूलमात्रम्

शिवमहिम्नःस्तोत्रम्

महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी
स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ।
अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्
ममाप्येष स्तोत्रे हर! निरपवादः परिकरः ॥ १॥

अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयोर्
अतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ।
स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः
पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २॥

मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतः
तव ब्रह्मन् ! किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् ।
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः
पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन ! बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३॥

तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्
त्रयीवस्तु व्यस्तं तिसृषु गुणभिन्नासु तनुषु ।
अभव्यानामस्मिन् वरद ! रमणीयामरमणीं
विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४॥

किमीहः किङ्कायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः
कुतर्कोऽयं कांश्चिन् मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५॥

अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगताम्
अधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ।
अनीशो वा कुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो
यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर ! संशेरत इमे ॥ ६ ॥

त्रयी साङ्ख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति
प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।
रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषां
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥

महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः
कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् ।
सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भ्रूप्रणिहितां
न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥

ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं
परो ध्रौव्याऽध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये ।
समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव
स्तुवन् जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥ ९॥

तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिञ्चिर्हरिरधः
परिच्छेत्तुं यातावनलमनलस्कन्धवपुषः ।
ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्यां गिरिश यत्
स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १०॥

अयत्नादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं
दशास्यो यद्बाहूनभृत रणकण्डू-परवशान् ।
शिरःपद्मश्रेणी-रचितचरणाम्भोरुह-बलेः
स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११॥

अमुष्य त्वत्सेवासमधिगतसारं भुजवनं
बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः ।
अलभ्या पातालेऽप्यलसचलिताङ्गुष्ठशिरसि
प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥ १२॥

यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सतीम्
अधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयत्रिभुवनः ।
न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयोः
न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १३॥

अकाण्ड-ब्रह्माण्ड-क्षयचकित-देवासुरकृपा-
विधेयस्याऽऽसीद् यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः ।
स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो
विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १४॥

असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे
निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः ।
स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत्
स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥ १५॥

मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं
पदं विष्णोर्भ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम् ।
मुहुर्द्यौर्दौस्थ्यं यात्यनिभृतजटाताडिततटा
जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥ १६॥

वियद्व्यापी तारा-गण-गुणित-फेनोद्गम-रुचिः
प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ।
जगद्द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमित्-
यनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः ॥ १७॥

रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो
रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति ।
दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधिर्
विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १८॥

हरिस्ते साहस्रं कमलबलिमाधाय पदयोर्
यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ।
गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा
त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९॥

क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां
क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते।
अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं
श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ २०॥

क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृताम्
ऋषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुरगणाः ।
क्रतुभ्रंशस्त्वत्तः क्रतुफलविधानव्यसनिनः
ध्रुवं कर्तुः श्रद्धाविधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ २१॥

प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं
गतं रोहिद्भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ।
धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं
त्रसन्तं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥ २२॥

स्वलावण्याशंसाधृतधनुषमह्नाय तृणवत्
पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि।
यदि स्त्रैणं देवी यमनिरत देहार्धघटनाद्
अवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः ॥ २३॥

श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः सहचराः
चिताभस्मालेपः स्रगपि नृकरोटीपरिकरः ।
अमङ्गल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं
तथापि स्मर्तॄणां वरद परमं मङ्गलमसि ॥ २४॥

मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः
प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमद-सलिलोत्सङ्गितदृशः ।
यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्यामृतमये
दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत् किल भवान् ॥ २५॥

त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवहस्
त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च।
परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रतु गिरं
न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत् त्वं न भवसि॥ २६॥

त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान्
अकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत् तीर्णविकृति ।
तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः
समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २७॥

भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहान्
तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ।
अमुष्मिन् प्रत्येकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि
प्रियायास्मै धाम्ने प्रणिहितनमस्योऽस्मि भवते ॥ २८॥

नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो
नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ।
नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो
नमः सर्वस्मै ते तदिदमितिसर्वाय च नमः ॥ २९॥

बहलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमोनमः
प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमोनमः।
जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमोनमः
प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमोनमः॥ ३०॥

कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं
क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः ।
इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद्
वरद चरणयोस्ते वाक्य-पुष्पोपहारम् ॥ ३१॥

असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे
सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति॥ ३२॥

असुरसुरमुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौलेर्
ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य ।
सकलगणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानो
रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३३॥

अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत्
पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान् यः ।
स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र
प्रचुरतरधनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥ ३४॥

महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः ।
अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३५॥

दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः ।
महिम्नःस्तवपाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३६॥

कुसुमदशननामा सर्वगन्धर्वराजः
शिशुशशिधरमौलेर्देवदेवस्य दासः ।
स खलु निजमहिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात्
स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्यदिव्यं महिम्नः ॥ ३७॥

सुरवरमुनिपूज्यं स्वर्गमोक्षैकहेतुं
पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलिर्नान्यचेताः ।
व्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः
स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३८॥

आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्वभाषितम् ।
अनौपम्यं मनोहारि शिवमीश्वरवर्णनम् ॥ ३९॥

इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छङ्करपादयोः ।
अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ४०॥

तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर ।
यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः ॥ ४१॥

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ४२॥

श्रीपुष्पदन्तमुख-पङ्कजनिर्गतेन
स्तोत्रेण किल्बिषहरेण हरप्रियेण ।
कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन
सुप्रीणितो भवति भूतपतिर्महेशः ॥ ४३॥

॥ इति श्रीपुष्पदन्तविरचितं शिवमहिम्नःस्तोत्रं समाप्तम्॥

यदक्षरपदभ्रष्टं मात्राहीनन्तु यद्भवेत् ।
तत्सर्वं क्षम्यतां देव महेश्वर नमोऽस्तु ते ॥

श्रीगुरुभ्यो नमः । सर्वं श्रीकृष्णचरणारविन्दार्पणमस्तु ।

1. महिम्नः पारं ते

महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी
स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ।
अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन्
ममाप्येष स्तोत्रे हर! निरपवादः परिकरः ॥ १॥



(प्रथमार्धे सर्वस्तुतीनाम् अयोग्यत्वं प्रतिपाद्य परमेश्वरस्य अनन्तत्वम् अग्राह्यत्वं च सूचितम् । उत्तरार्धे पुनः सर्वस्तुतीनां योग्यत्वं समर्थनीयत्वं च सूचयित्वा कविः स्वकुशलताम् अमोघां दर्शयति ।)

अन्वयः प्रतिपदार्थः च

हर! ते (तव) महिम्नः (विभूत्याः) परं पारम् (अवधिम्) (अतिक्रम्य गन्तुम्) अविदुषः (अजानतः अज्ञस्य) स्तुतिः यदि असदृशी (अनुचिता अयोग्या असमर्था वा) (भवति) तद् (तर्हि) ब्रह्मादीनामपि गिरः (वचांसि) त्वयि (त्वद्विषये) अवसन्नाः (अशक्ताः) । अथ (पक्षान्तरे) स्वमतिपरिणामावधि1 (निजबुद्धिविस्तारं यावत्; स्वमनीषायाः विषयग्रहणशक्तिम् अनु) गृणन् 2 (कीर्तयन्) सर्वः अवाच्यः (अनिन्द्यः) । (अतः) मम अपि स्तोत्रे (स्तुतौ) एषः परिकरः3 (आरम्भः, प्रयत्नः) निरपवादः (न आक्षेपार्हः ; सः अनिन्द्यः एव ) ।

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

विश्वेश्वरं गुरुं नत्वा महिम्नाख्यस्तुतेरयम् ।
पूर्वाचार्यकृत व्याख्यासंग्रहः क्रियते मया ॥ १ ॥

एवं किलोपाख्यायते— कश्चित्किल गन्धर्वराजः कस्यचिद्राज्ञः प्रतिदिनं प्रमदावनकुसुमानि हरन्नासीत् । तज्ज्ञानाय शिवनिर्माल्य- लङ्घनेन मत्पुष्पचौरस्यान्तर्धानादिका सर्वापि शक्तिर्विनयतीत्य- भिप्रायेण राज्ञा शिवनिर्माल्यं पथि निक्षिप्तम् । तदप्रतिसंधाय च गन्धर्वराजस्तत्र प्रविशन्नेव कुण्ठितशक्तिर्बभूव । ततश्च शिवनिर्मा- ल्योलङ्घनेनैव ममैतादृशं वैक्लव्यमिति प्रणिधानेन विदित्वा परमका रुणिकं भगवन्तं सर्वकामदं तमेव तुष्टाव ।

ननु स्तुतिर्नाम गुणकथनं, तच्च गुणज्ञानाधीनम्, अज्ञातस्य तस्य कथनासंभवात् तथाच भगवतो गुणानामनन्तत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वात्कथं तत्कथनरूपा स्तुतिरनुरूपा भवेत्, अननुरूपकथनं चोपहासायैवेति या शङ्का तदपनोदव्याजेन स्वस्यानौद्धत्यं दर्शयन्नेव भगवन्तं स्तोतुमारभते-

*महिम्नः पारमिति । हे हर, सर्वाणि दुःखानि हरतीति हरः । योग्यं संबोधनम् । सर्वदुःखहरत्वेनैव प्रसिद्धोऽसि, न मम दुःखहरणे पृथग्व्यापारं करिष्यसीत्यभिप्रायः । हे सर्वदुःखहर, ते तब महिम्नः परं पारमवधिमविदुषः एतावानेव महिमेतीयत्तयाऽजानतः । कर्तृत्व- संबन्धे षष्ठी । अजानत्कर्तृका स्तुतिर्यद्यसदृश्यननुरूपा । अयोग्येति- यावत् ।
तत्तर्हि ब्रह्मादीनां सर्वज्ञानामपि गुणकथनरूपा गिरस्त्वयि - विषयेऽवसन्नाः। अयोग्या एवेत्यर्थः । तैरपीयत्तयाऽज्ञानात् इयत्ता- या असत्त्वेन तदज्ञाने सार्वश्यव्याघातोऽपि न । सन्मात्रविषयत्वात्सर्वशत्वस्य । अन्यथा भ्रान्तत्वप्रसङ्गात् ।
तथाच श्रीभागवते - विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि’ इति । अथेति पक्षान्तरे । यद्येवं ब्रूषे तर्हि स्वमतिपरिणामावधि स्वस्य मतिपरिणामो बुद्धिविषयता स एवावधिर्यत्रेति क्रियाविशेषणम् । स्वबुद्ध्या यावद्विषयीकृतं तावद्गृणन् वाक्सृष्टिसाफल्याय कथयम्सर्वेऽपि स्तोताऽवाच्योऽनुपालम्भनीयः । ‘सा वाग्यया तस्य गुणान्गृणीते करौ च तत्कर्मकरो मनश्च । जिह्वाऽसती दादुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथाः’ इति च श्री भागवतवचनात् । तर्हि ‘नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्रिणः’ इति न्यायेन ममाप्येष परिकर आरम्भः स्तोत्रे स्तोत्रविषये निरपवादोऽखण्डनीयः । स्वबुद्ध्यनुसारेण योग्य इत्यर्थः । प्रथमार्धेन स्तुतिनिराकरणव्याजेन सर्वदुरधिगममहिमत्वरूपा महती स्तुतिः कृता, उत्तरार्धेन स्तुतिसमाधानव्याजेन सर्वा स्तुतिरनुरूपेति महत्कौशलम् ॥ अन्यच्च गन्धर्वराजस्य महाकुशलस्वादेकेनैव श्लोकेन यथाश्रुति वक्ररीत्या च हरिशंकरयोः स्तुतिस्तयोरभेदज्ञानायाभिप्रेता तत्र हरपक्षे यथाश्रुति व्याख्यातं, हरिपक्षेऽपि तदेव योजनीयम् । संबोधनपदं तु अहरेति । हरतीति हरः संहर्ता तद्विरुद्धोऽहरः । पालयितेत्यर्थः । अथवाऽहः अहो परम परा मा लक्ष्मीर्यस्येति तथा हे लक्ष्मीपते । लक्ष्मीपतित्वान्ममालक्ष्मी स्वत एव नाशयिष्यसीति योग्यं संबोधनम् । यदि ते महिम्नः त्वन्महिमसंव- न्धिनी त्वन्माहमविषया स्तुतिः । गिरो महिम्न इति योजनापेक्षया ते स्तुतिरित्येव समीचीनम्, तत्तर्हि अवसन्नाऽल्पा असदृश्यननुरूपा- प्यस्तु, नत्वन्यदेवतानामनल्पाऽनुरूपापि । अत्र हेतुगर्भ विशेषणम् । तव कीदृशस्य । ब्रह्मादीनां स्तावकानां गिरः स्तुतिरूपायाः पारं विदुषः । स्तोतुः श्रमं स्तुतेर्गुणदोषौ च जानत इत्यर्थः । सर्वदेवस्तुत्य- त्वेन निरतिशय सार्वश्येन च तवैव सर्वोत्कृष्टत्वादित्यभिप्रायः । स्तुतिफलं दर्शयन् स्वस्य विनयातिशयं दर्शयितुमाह । अथ स्वं त्वां अति- परिणामावधि अतिक्रान्तो बुद्धिपरिपाकावधिः सीमा यत्र तादृशं यथा स्यात्तथा स्वशक्तिमतिक्रम्यापि गृणन्स्तुवन् सर्वोऽपि जनः अ वाच्य आभिमुख्येन वाच्यः । संभाषणीयस्त्वयेत्यर्थः । यस्मादेवं स- वथैवानुगृह्यते त्वया स्तोता अत एव ममापि स्तोत्रे स्तुतिकर्त्रे एप परिकरो नमस्कारादिप्रबन्धः । कीदृशः । अनिरपवादः न विद्यतेऽतिशयेनापवादो दूषणं यस्मात्स तथा । अहरिति वीप्सनीयम् । अहरहः सर्वदेत्यर्थः । यद्विषयकस्तुति कर्तृत्वेनान्योऽपि सर्वदा नमस्यः किमु वक्तव्यं स सर्वदा सर्वेषां नमस्यतरो भवतीति भगवति रत्यतिशयो व्यज्यते । एवं यस्यायोग्यापि स्तुतिः सान्निध्यफला तस्य योग्या स्तुतिः किं वा न फलिष्यतीति ध्वनितम् । हरपक्षेऽप्येवम् । तत्र प रम श्रेष्ठेति संबोधनम् ॥ १ ॥

संस्कृत पद्याऽनुवादः

भवन्महिम्नोऽन्तमजानतस्स्या, त्तवानुरूपा कथ मीश ! ते स्तुतिः ।
यतो विरिञ्चादिकदेवतानां, गिरोऽवसन्ना विषये त्वदीये ॥
अथ स्वबुद्धे विभवानुसार, वदन् न कश्चित्किदोष /(परिनिन्दनीयः)
प्रारम्भ एषोऽस्तु ततोऽपवादे, हनस्स्तुतौ मे हर ! सर्वथैव ॥ १ ॥


  1. “नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्रिणः” इति न्यायेन – पक्षिणः यावच्छक्ति गगने उत्पतन्ति उड्डयन्ते वा इति अर्थः ↩︎

  2. गॄ gr̥̄ I. 9 P. (गृणाति, गूर्ण) 1 To utter a sound, call out, invoke; नामापि नाम गृणताममृतत्वाय कल्पताम् Mv.7.15. -2 To announce, speak, utter, proclaim; ब्रह्मर्षिभिः परं ब्रह्म गृण- द्भिरुपतस्थिरे R.10.63. -3 To relate, promulgate. -4 To praise. extol; केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति Bg.11.21; Bk.8.77. With अनु to encourage; गृणद्भ्योऽनुगृणन्त्यन्ये Bk.8.77. -II. 6 P. (गिरति or गिलति) 1 To swallow, devour, eat up. -2 To send forth, pour out, spit out, or eject, from the mouth. With अव (Ātm.) to eat, devour; तथावगिरमाणैश्च पिशाचैर्मांसशोणितम् Bk.8.30. -III 10 Ā. (गारयते) 1 To make known, relate. -2 To teach. ↩︎

  3. परिकरः 1 Retinue, train, attendants, followers. -2 A multitude, collection, crowd; संध्याकृष्टावशिष्टस्वकर- परिकरस्पृष्टहेमारपङ्क्तिः Ratn.3.5. -3 A beginning, commencement; गतानामारम्भः किसलयितलीलापरिकरः Bh.1.6. -4 A girth, waist-band, cloth worn round the loins; अहिपरिकरभाजः Śi.4.65; परिकरं बन्ध् or कृ ’to gird up one’s loins, to make oneself ready, prepare oneself for any action’; बध्नन् सवेगं परिकरम् K.170; कृतपरिकरः कर्मसु जनः Śivamahimna 20; कृतपरिकरस्य भवादृशस्य त्रैलोक्यमपि न क्षमं परिपन्थीभवितुम् Ve.3; G. L.47; बद्धो मानपरिग्रहे परिकरः सिद्धिस्तु दैवे स्थिता Amaru.97; U.5.12. -5 A sofa. -6 (in Rhet.) N. of a figure of speech which consists in the use of significant epithets; विशेषणैर्यत् साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः K. P.10; e. g. सुधांशुकलितोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः Chandr.5.59. -7 (In dramaturgy) Covet or indirect intimation of coming events in the plot or a drama, the germ or the बीज q. v; see S. D.340. -8 Judgment. -9 A helper, colleague, co-worker. ↩︎

2.अतीतः पन्थानं तव

अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयोर्
अतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ।
स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः
पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

तव महिमा (प्रभावः) वाङ्मनसयोः (वचोबुद्द्योः) पन्थानम् (मार्गम्) अतीतः (अतिवर्ती) (यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह” इति श्रुतिः) ।

श्रुतिः (वेदः अपौरुषेयः चेद्) अपि यम् (देवम्) अतद्वावृत्त्या (“न तद्” = अतद् । <“सर्वं खल्विदं ब्रह्म” इति सर्वशब्देन सगुणपक्षे अभेदप्रतिपादनम् । “नेति नेति” इति निर्गुणपक्षे च ) चकितम् (भीतभीतम्) अभिधत्ते (तात्पर्येण कथयति) ।

सः (देवः) कस्य स्तोतव्यः (केन स्तोतुं शक्यः) ।
कतिविधगुणः (सगुणपक्षे अनन्तगुणयुक्तः किलेति भावः ) ।
कस्य विषयः (निर्गुणपक्षे न केनचिद् इन्द्रियेण ग्राह्यः इति भावः) ।

तु (परन्तु) अर्वाचीने पदे (नवीने स्थाने – भक्तानुकम्पया स्वीकृते शिवरूपे ) वचः (वाक्) न पतति ? मनः (न पतति ) ? (सर्वेषामपि मनुष्याणां वचांसि मनांसि च आकर्षति शिवमहिमा इति भावः।)

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

अतीतेति । पूर्वोक्तं संबोधनमार्वतनीयम् । तव महिमा सगुणो निर्गुणश्च वाङ्मनसयोः पन्थानं विषयत्वमतीतोऽतिक्रान्तः । चशब्दोऽवधारणे । अतीत एवेत्यर्थः । अनन्तत्वान्निर्धर्मकत्वाच्च । तथाच श्रुतिः ‘यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह’ इति । वागविषयत्वे तत्र श्रुतेः प्रामाण्यं न स्यादित्याशङ्कयाह । यं श्रुतिरप्यपौरुषेय्यपि वेदवाणी चकितं भीतं यथा स्यात्तथा अभिधत्ते तात्पर्येण प्रतिपादयति । सगुणपक्षे किंचिदप्ययुक्तं मा भूदिति निर्गुणपक्षे तु स्वप्रकाशस्यान्याधीनप्रकाशता मा भूदिति भयम् । केन प्रकारेण । अतद्यावृत्त्या सगुणपक्षे न तद्यावृत्तिरतयावृत्तिस्तया । अभेदेनेत्यर्थः । ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ ‘सर्वकर्मा सर्वकामः’ इत्यादिना सर्वभेदेनैव भगवन्तं प्रतिपादयति न त्वेकैकशो महिमानं वदतीत्यर्थः । निर्गुणपक्षे तु न तत् अतत् अविद्यातत्कार्यात्मकमुपाधिद्वयमिति यावनू । तद्ध्यावृत्त्या तत्परित्यागेन जहद1 जहल्लक्षणयेत्यर्थः । मायाविद्योपहित चैतन्यशक्तं तत्पदं तत्कार्यबुद्ध्याद्युपहित चैतन्यशक्तं त्वंपदमुपाधिभागत्यागेनानुपहितचैतन्यस्वरूपं स्वप्रकाशमपि तदाकारवृत्तिमात्रजननेनाविद्यातत्कार्यनिवृत्या बोधयतीवेति न तावता वाग्विषयत्वं मुख्यं तस्येत्यर्थः । अत एव स तादृशः सगुणो निर्गुणश्च महिमा कस्य स्तोतव्यः । कर्तरि षष्ठी । न केनापि स्तोतुं शक्य इत्यर्थः । सगुणस्य स्तोतव्यत्वाभावे हेतुमाह । कतिविधगुणः कतिविधा अनेकप्रकारा गुणा यत्र स तथा । अनन्तत्वादेव न स्तुत्यर्ह इत्यर्थः । निर्गुणस्य स्तोतव्यत्वाभावे हेतुमाह । कस्य विषय इति । न कस्यापि विषयः निर्धर्मकत्वात् । अत एवाविषयत्वान्न स्तुत्यर्ह इत्यर्थः । सगुणो ज्ञेयत्वेऽप्यनन्तत्वात् निर्गुणस्त्वकरूपोऽपि ज्ञेयत्वाभावान्न स्तुत्यश्चत्तर्हि स्वमतिपरिणामावधि गृणन्निति पूर्वोक्तं विरुद्ध्यतेत्यत आहपदे त्विति । अर्वाचीने नवीने भक्तानुग्रहार्थे लीलया गृहीतं वृषभपिनाकपार्वत्यादिविशिष्टे रूपे कस्य विदुषो मनो न पतति नाविशति, क स्य वचो नाविशति । अपि तु सर्वस्यापि मनो वचश्च विशतीत्यर्थः । तत्र हिरण्यगर्भस्यास्मदादेश्च सममेव स्तुतिकर्तृत्वमिति न पूर्वापरविरोधः ॥ हरिपक्षेप्येवम् । अथवा यं अतद्यावृत्त्या कार्यप्रपञ्चभेदाच्चकितं भीतं मद्भिन्नत्वेन कार्यप्रपञ्चं मा पश्यत्विति शङ्कमानं श्रुतिरभिधत्ते इति पूर्ववत् । अर्वाचीने पदे तु कमलकम्बुकौमोदकीरथाङ्गकमलालया कौस्तुभाद्युपलक्षिते नवजलधरश्यामधामनि श्रीविग्रहे वैकुण्ठवर्तिनि वेणुवादनादिविविधविहारपरायणे गोपकिशोरे वा वृन्दावनवर्तिनि कस्य मनो नापतति, कस्य वचश्च नापतति । अपगता ततिविस्तारो यस्मात्तदपतति । संकुचितमित्यर्थः । तव श्रीविग्र हानुचिन्तने तहुणानुकथने च विषयान्तरपरित्यागेन विलीयमाना: वस्थं मनो वचश्चकमात्रविषयतया संकुचितं भवति तव श्रीविग्रहे एवासक्तं भवतीति भावः ॥ २ ॥

संस्कृत पद्याऽनुवादः

न गोचरत्वं महिमा प्रयाति, तवेश ! वाणी - मनसोः कदाचित्
न वेद वेदोऽपि ततोऽभिधत्ते, “नेती” ति वाक्याञ्चकितं सदैव ( यमेव )
स्तुत्यः कथं स्यान्महिमा त्वदीयः ? कियद्गुणो वा विषयश्च कस्य ?
आत्मन्यनुग्राह्य पदे न कस्य, मनो वचो वा प्रसरत्यवश्यम् ॥ २ ॥


  1. शक्त्युपस्थितार्थे किंचिदेशं परित्यज्य अवशिष्टार्थे लक्षणा जहदजहल्लक्षणा — यथा तत्त्वमसीस्यादौ तत्त्वमिति पदोपस्थितयोः सर्वज्ञत्वकिंचिज्ज्ञत्वाशयोः परित्यागपूर्वकं केवलचैतन्याभेदप्रतिपादनमित्याद्यम् ↩︎

3.मधुस्फीता वाचः परमममृतं

मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतः
तव ब्रह्मन् ! किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् ।
मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः
पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन ! बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

ब्रह्मन्! मधुस्फीताः वाचः = मधुराः वाणीः - शब्दसौन्दर्ययुक्ताः इति भावः
परमम् अमृतम् = अर्थगम्भीरं मोक्षकारकं वेदवाङ्मयं च
निर्मितवतः = स्रष्टः
तव = त्वत्कृते
सुरगुरोः (बृहस्पतेः ‘च) ब्रह्मदेवस्य वा)
वाक् (वाणी) अपि किं विस्मयपदम् ? (आश्चर्यकारणं भवेत् किम् ? – नैव भवतीत्यर्थः । किं शब्दः आक्षेपे ) ।
पुरमथन (त्रिपुरहर) !
तु (एवं सति - यत्र ब्रह्मापि स्ववाण्या भवन्तं विस्मापयितुम् असमर्थः तर्हि मादृशानां का गतिः इति स्थिते )
तव गुणकथनपुण्येन (त्वत्स्तुतिजनितसुकृतेन)
वाण (वाचं)
पुनामि (शुद्धीकरोमि ) इति अस्मिन् अर्थे (एतत्कार्ये)
मम बुद्धिः (मनीषा)
व्यवसिता (निश्चिता, उद्यता ) ।

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

नन्वेवं स्तुत्यत्वेऽपि हरिहरयोः सर्वज्ञयोरनभिनवया स्तुत्या न मनोऽनुरञ्जनं तद्विना न तत्प्रसादस्तं विना फलमिति पुनरपि स्तुतेर्वैययै प्राप्ते सार्थक्यं दर्शयन्स्तौति -

मध्विति । हे ब्रह्मन् विभो, सुरगुरोर्ब्रह्मणोऽपि वाग्वाणी तव किं विस्मयपदं चमत्कारकारणं किम् । किंशब्द आक्षेपे । नेत्यर्थः । तत्र हेतुगर्भावशेषणमाह । तव कीदृशस्य । वाचो वेदलक्षणा निर्मितवतो निःश्वासवदनायासेनाविर्भावित्वतः । कीदृशीः । मधुवत्स्फीताः माधुर्यादिशब्दगुणालंकारविशिष्टत्वेन मधुराः। तथा परमममृतं निरतिशयामृतवदत्यास्वाद्याम् । एतेनार्थगतमाधुर्यमुक्तम् । परमेश्वरवाचां शब्दार्थगतयोर्निरतिशय माधुर्ययोरपि मिथस्तारतम्यं मध्वमृतश दाभ्यां द्योत्यते । अयं च वाचामुत्कर्षो महान् यत्र शब्दगुणालंकारातिशयं विनार्थगुणालंकारातिशय इति यत्र हिरण्यगर्भस्य वाण्यपि न चमत्कारकारणं तत्र का वार्ताऽस्मदादिवाण्या इत्यर्थः । तर्हि किं स्तुत्यत्यत आहमम त्वित्यादि । हे पुरमथन त्रिपुरान्तक, भवतो गुणकथनपुण्येन एतां स्वां वाणीं पुनामि निर्मलीकरोमीत्यभिप्रा येणैतस्मिन्नर्थे स्तुतिरूपे मम बुद्धिव्यवसितोद्यता नतु स्तुति कौशलेन त्वां रञ्जयामीत्यभिप्रायेणेत्यर्थः । वाङ्नैर्मल्येन मनोनैर्मल्यं नान्तरयिकमिति स्तुतेः सार्थक्यमुक्तम् ॥ हरिपक्षेप्यवम् । मथ्यतेऽस्मिन्दध्यानीति मथनं गोकुलम्, अथवा मध्यन्ते आपोऽमृतार्थमिति मथनः क्षीरोदः पुरं मन्दिरं गोकुलं क्षीरोदो वा यस्येति पुरमथन संबोधनार्थः । सर्वमन्यत्समानम् । अथवा हे ब्रह्मन्, वाचः सर्वस्या अपि प रमममृतं निरतिशयसारं निश्चयेन मितवतः सम्यगनुभूतवतः सुरगुरोर्हिरण्यगर्भादिसर्वदेवतोपाध्यायस्य तव मधुस्फीता मधुरिम्णा व्याप्ता अन्तरा कटुत्वलेशेनापि रहिता वागपि वाग्देवता सरस्वत्यपि किं विस्मयपदम् । नेत्यर्थः । तस्या मद्वाचश्च महदन्तरमतिप्रसिद्धमेव । यद्यप्येवं तथापि त्वदिच्छयैव ममेयं प्रवृत्तिरित्याह-ममत्वेतामिति । निजगुणकथनपुण्यन ममत्वतां ममत्वे वर्तमानां संसारसंस- र्गकलुषितां वाणीं वाचं एतस्य स्तुतिकर्तुरिति शेषः । पुनामि निष्कलुषां करोमीत्येतस्मिन्नर्थे हे पुरमथन, भवतो बुद्धिर्व्यवसिता यतोऽ तोनायत्तव मम प्रवृत्तिरित्यर्थः । श्रुतिश्च भवति ‘एष उ ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते एप उ एवासाधु काश्यति यमयो निनीषते’ इति । स्मृतिश्च ‘अशो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा श्वभ्रमेव च’ इति । तेन परमकारुणिकस्त्वं शरणागतवाणीपावनपुण्यहेतुस्तुतितत्परं लोकं कर्तुं स्वयमेव प्रयतमानो यया कयापि स्तुत्या प्रसीदसीत्यर्थः ॥३॥

संस्कृत पद्याऽनुवादः

परमामृतरूपिणीं गिरं मधुरां निम्मितवान्भवान् स्वयम् ।
अत एव वृहस्पते रपि, वचनं विस्मयतां हि गच्छति ॥
भवतो गुणगान पुण्यतो, निजवाचं भगवन् ! पुनाम्यहम् ।
इति कारणता मया कृता, स्वमति स्वत्स्तुतिकर्मधर्मिणी ॥ ३ ॥

4.तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत् त्रयीवस्तु व्यस्तं

तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्
त्रयीवस्तु व्यस्तं तिसृषु गुणभिन्नासु तनुषु ।
अभव्यानामस्मिन् वरद ! रमणीयामरमणीं
विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

5.किमीहः किङ्कायः स

किमीहः किङ्कायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।
अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः
कुतर्कोऽयं कांश्चिन् मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

6.अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि

अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगताम्
अधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ।
अनीशो वा कुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो
यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर ! संशेरत इमे ॥ ६ ॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

7.त्रयी साङ्ख्यं योगः

त्रयी साङ्ख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति
प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।
रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषां
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

8.महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं

महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः
कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् ।
सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भ्रूप्रणिहितां
न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

9.ध्रुवं कश्चित् सर्वं

ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं
परो ध्रौव्याऽध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये ।
समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव
स्तुवन् जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥ ९॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

10.तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि

तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिञ्चिर्हरिरधः
परिच्छेत्तुं यातावनलमनलस्कन्धवपुषः ।
ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्यां गिरिश यत्
स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १०॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

11.अयत्नादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं दशास्यो यद्बाहूनभृत

अयत्नादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं
दशास्यो यद्बाहूनभृत रणकण्डू-परवशान् ।
शिरःपद्मश्रेणी-रचितचरणाम्भोरुह-बलेः
स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

12.अमुष्य त्वत्सेवासमधिगतसारं भुजवनं बलात्

अमुष्य त्वत्सेवासमधिगतसारं भुजवनं
बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः ।
अलभ्या पातालेऽप्यलसचलिताङ्गुष्ठशिरसि
प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥ १२॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

13.यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद

यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सतीम्
अधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयत्रिभुवनः ।
न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयोः
न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १३॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

14.अकाण्ड-ब्रह्माण्ड-क्षयचकित-देवासुरकृपा- विधेयस्याऽऽसीद् यस्त्रिनयन विषं

अकाण्ड-ब्रह्माण्ड-क्षयचकित-देवासुरकृपा-
विधेयस्याऽऽसीद् यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः ।
स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो
विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १४॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

15.असिद्धार्था नैव क्वचिदपि

असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे
निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः ।
स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत्
स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥ १५॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

16.मही पादाघाताद् व्रजति

मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं
पदं विष्णोर्भ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम् ।
मुहुर्द्यौर्दौस्थ्यं यात्यनिभृतजटाताडिततटा
जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥ १६॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

17.वियद्व्यापी तारा-गण-गुणित-फेनोद्गम-रुचिः प्रवाहो वारां

वियद्व्यापी तारा-गण-गुणित-फेनोद्गम-रुचिः
प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ।
जगद्द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमित्-
यनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः ॥ १७॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

18.रथः क्षोणी यन्ता

रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो
रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति ।
दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधिर्
विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १८॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

19.हरिस्ते साहस्रं कमलबलिमाधाय

हरिस्ते साहस्रं कमलबलिमाधाय पदयोर्
यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ।
गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा
त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

20.क्रतौ सुप्ते जाग्रत्

क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां
क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते।
अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं
श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ २०॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

21.क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृताम् ऋषीणामार्त्विज्यं

क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृताम्
ऋषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुरगणाः ।
क्रतुभ्रंशस्त्वत्तः क्रतुफलविधानव्यसनिनः
ध्रुवं कर्तुः श्रद्धाविधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ २१॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

22.प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं

प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं
गतं रोहिद्भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ।
धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं
त्रसन्तं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥ २२॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

23.स्वलावण्याशंसाधृतधनुषमह्नाय तृणवत् पुरः प्लुष्टं

स्वलावण्याशंसाधृतधनुषमह्नाय तृणवत्
पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि।
यदि स्त्रैणं देवी यमनिरत देहार्धघटनाद्
अवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः ॥ २३॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

24.श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः

श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः सहचराः
चिताभस्मालेपः स्रगपि नृकरोटीपरिकरः ।
अमङ्गल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं
तथापि स्मर्तॄणां वरद परमं मङ्गलमसि ॥ २४॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

25.मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः प्रहृष्यद्रोमाणः

मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः
प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमद-सलिलोत्सङ्गितदृशः ।
यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्यामृतमये
दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत् किल भवान् ॥ २५॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

26.त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं

त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवहस्
त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च।
परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रतु गिरं
न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत् त्वं न भवसि॥ २६॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

27.त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो

त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान्
अकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत् तीर्णविकृति ।
तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः
समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २७॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

28.भवः शर्वो रुद्रः

भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहान्
तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ।
अमुष्मिन् प्रत्येकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि
प्रियायास्मै धाम्ने प्रणिहितनमस्योऽस्मि भवते ॥ २८॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

29.नमो नेदिष्ठाय प्रियदव

नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो
नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ।
नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो
नमः सर्वस्मै ते तदिदमितिसर्वाय च नमः ॥ २९॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः - शिखरिणी

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

30.बहलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय

बहलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमोनमः
प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमोनमः।
जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमोनमः
प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमोनमः॥ ३०॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

31.कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं

कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं
क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः ।
इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद्
वरद चरणयोस्ते वाक्य-पुष्पोपहारम् ॥ ३१॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

32.असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं

असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे
सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी।
लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति॥ ३२॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

33.असुरसुरमुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौलेर् ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य । सकलगणवरिष्ठः

असुरसुरमुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौलेर्
ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य ।
सकलगणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानो
रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३३॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

34.अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत् पठति

अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत्
पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान् यः ।
स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र
प्रचुरतरधनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥ ३४॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

35.महेशान्नापरो देवो महिम्नो

महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः ।
अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३५॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

36.दीक्षा दानं तपस्तीर्थं

दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः ।
महिम्नःस्तवपाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३६॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

37.कुसुमदशननामा सर्वगन्धर्वराजः शिशुशशिधरमौलेर्देवदेवस्य दासः

कुसुमदशननामा सर्वगन्धर्वराजः
शिशुशशिधरमौलेर्देवदेवस्य दासः ।
स खलु निजमहिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात्
स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्यदिव्यं महिम्नः ॥ ३७॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

38.सुरवरमुनिपूज्यं स्वर्गमोक्षैकहेतुं पठति यदि

सुरवरमुनिपूज्यं स्वर्गमोक्षैकहेतुं
पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलिर्नान्यचेताः ।
व्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः
स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३८॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

39.आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं

आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्वभाषितम् ।
अनौपम्यं मनोहारि शिवमीश्वरवर्णनम् ॥ ३९॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

40.इत्येषा वाङ्मयी पूजा

इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छङ्करपादयोः ।
अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ४०॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

41.तव तत्त्वं न

तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर ।
यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः ॥ ४१॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

42.एककालं द्विकालं वा

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ४२॥



अन्वयः प्रतिपदार्थः च

साहित्यविषयाः

छन्दः -

मधुसूदनसरस्वतीव्याक्या

संस्कृत पद्याऽनुवादः

Chapter 20

తెలుగు

Reference:

Subsections of తెలుగు

How to contribute

To get the text from images/pdf refer to how to ocr

Instructions for all the sections within for each verse were described below.

1. అవతారిక

2. అన్వయము

  • Please refer to devanagari version of the version

3. తాత్పర్యము

There are 3 nice vyakhyaanas are available:

  1. శ్రీ బేతపూడి లక్ష్మీకాంతము గారి - శివమహిమ్న వ్యాఖ్యానము
  2. శ్రీ శివమహిమ్నస్తవము - బాలసరస్వతీ
  3. శ్రీ శివమహిమ్న స్తోత్రము - గీతాప్రెస్

4. వృత్తము

  • Drop the verse in a chandas detection tool determine the chandas
  • If chandas is not already documented write down the chandas properties in chandas section and add a link

4. మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

Refer to శ్రీ మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య add the vyakhya here

5. పద్యానువాదము

  1. శ్రీ బేతపూడి లక్ష్మీకాంతము గారి - శివమహిమ్న వ్యాఖ్యానము

  2. హరి-హర మహిమ్నస్తోత్రము - శ్రీ చర్లగణపతి శాస్త్రి

Reference:

  1. శ్రీ మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య
  2. Notes by Sri. Prem Rallabandi mahodaya
  3. శ్రీ బేతపూడి లక్ష్మీకాంతము గారి - శివమహిమ్న వ్యాఖ్యానము
  4. హరి-హర మహిమ్నస్తోత్రము - శ్రీ చర్లగణపతి శాస్త్రి
  5. శ్రీ శివమహిమ్నస్తవము - బాలసరస్వతీ
  6. శ్రీ శివమహిమ్న స్తోత్రము - గీతాప్రెస్

మూలము

మహిమ్నః పారం తే పరమవిదుషో యద్యసదృశీ
స్తుతిర్బ్రహ్మాదీనామపి తదవసన్నాస్త్వయి గిరః ।
అథాఽవాచ్యః సర్వః స్వమతిపరిణామావధి గృణన్
మమాప్యేష స్తోత్రే హర! నిరపవాదః పరికరః ॥ ౧॥

అతీతః పన్థానం తవ చ మహిమా వాఙ్మనసయోర్
అతద్వ్యావృత్త్యా యం చకితమభిధత్తే శ్రుతిరపి ।
స కస్య స్తోతవ్యః కతివిధగుణః కస్య విషయః
పదే త్వర్వాచీనే పతతి న మనః కస్య న వచః ॥ ౨॥

మధుస్ఫీతా వాచః పరమమమృతం నిర్మితవతః
తవ బ్రహ్మన్ ! కిం వాగపి సురగురోర్విస్మయపదమ్ ।
మమ త్వేతాం వాణీం గుణకథనపుణ్యేన భవతః
పునామీత్యర్థేఽస్మిన్ పురమథన ! బుద్ధిర్వ్యవసితా ॥ ౩॥

తవైశ్వర్యం యత్తజ్జగదుదయరక్షాప్రలయకృత్
త్రయీవస్తు వ్యస్తం తిసృషు గుణభిన్నాసు తనుషు ।
అభవ్యానామస్మిన్ వరద ! రమణీయామరమణీం
విహన్తుం వ్యాక్రోశీం విదధత ఇహైకే జడధియః ॥ ౪॥

కిమీహః కిఙ్కాయః స ఖలు కిముపాయస్త్రిభువనం
కిమాధారో ధాతా సృజతి కిముపాదాన ఇతి చ ।
అతర్క్యైశ్వర్యే త్వయ్యనవసరదుఃస్థో హతధియః
కుతర్కోఽయం కాంశ్చిన్ ముఖరయతి మోహాయ జగతః ॥ ౫॥

అజన్మానో లోకాః కిమవయవవన్తోఽపి జగతామ్
అధిష్ఠాతారం కిం భవవిధిరనాదృత్య భవతి ।
అనీశో వా కుర్యాద్ భువనజననే కః పరికరో
యతో మన్దాస్త్వాం ప్రత్యమరవర ! సంశేరత ఇమే ॥ ౬ ॥

త్రయీ సాఙ్ఖ్యం యోగః పశుపతిమతం వైష్ణవమితి
ప్రభిన్నే ప్రస్థానే పరమిదమదః పథ్యమితి చ ।
రుచీనాం వైచిత్ర్యాదృజుకుటిలనానాపథజుషాం
నృణామేకో గమ్యస్త్వమసి పయసామర్ణవ ఇవ ॥ ౭ ॥

మహోక్షః ఖట్వాఙ్గం పరశురజినం భస్మ ఫణినః
కపాలం చేతీయత్తవ వరద తన్త్రోపకరణమ్ ।
సురాస్తాం తామృద్ధిం దధతి తు భవద్భ్రూప్రణిహితాం
న హి స్వాత్మారామం విషయమృగతృష్ణా భ్రమయతి ॥ ౮ ॥

ధ్రువం కశ్చిత్ సర్వం సకలమపరస్త్వధ్రువమిదం
పరో ధ్రౌవ్యాఽధ్రౌవ్యే జగతి గదతి వ్యస్తవిషయే ।
సమస్తేఽప్యేతస్మిన్ పురమథన తైర్విస్మిత ఇవ
స్తువన్ జిహ్రేమి త్వాం న ఖలు నను ధృష్టా ముఖరతా ॥ ౯॥

తవైశ్వర్యం యత్నాద్ యదుపరి విరిఞ్చిర్హరిరధః
పరిచ్ఛేత్తుం యాతావనలమనలస్కన్ధవపుషః ।
తతో భక్తిశ్రద్ధాభరగురుగృణద్భ్యాం గిరిశ యత్
స్వయం తస్థే తాభ్యాం తవ కిమనువృత్తిర్న ఫలతి ॥ ౧౦॥

అయత్నాదాసాద్య త్రిభువనమవైరవ్యతికరం
దశాస్యో యద్బాహూనభృత రణకణ్డూ-పరవశాన్ ।
శిరఃపద్మశ్రేణీ-రచితచరణామ్భోరుహ-బలేః
స్థిరాయాస్త్వద్భక్తేస్త్రిపురహర విస్ఫూర్జితమిదమ్ ॥ ౧౧॥

అముష్య త్వత్సేవాసమధిగతసారం భుజవనం
బలాత్ కైలాసేఽపి త్వదధివసతౌ విక్రమయతః ।
అలభ్యా పాతాలేఽప్యలసచలితాఙ్గుష్ఠశిరసి
ప్రతిష్ఠా త్వయ్యాసీద్ ధ్రువముపచితో ముహ్యతి ఖలః ॥ ౧౨॥

యదృద్ధిం సుత్రామ్ణో వరద పరమోచ్చైరపి సతీమ్
అధశ్చక్రే బాణః పరిజనవిధేయత్రిభువనః ।
న తచ్చిత్రం తస్మిన్ వరివసితరి త్వచ్చరణయోః
న కస్యాప్యున్నత్యై భవతి శిరసస్త్వయ్యవనతిః ॥ ౧౩॥

అకాణ్డ-బ్రహ్మాణ్డ-క్షయచకిత-దేవాసురకృపా-
విధేయస్యాఽఽసీద్ యస్త్రినయన విషం సంహృతవతః ।
స కల్మాషః కణ్ఠే తవ న కురుతే న శ్రియమహో
వికారోఽపి శ్లాఘ్యో భువనభయభఙ్గవ్యసనినః ॥ ౧౪॥

అసిద్ధార్థా నైవ క్వచిదపి సదేవాసురనరే
నివర్తన్తే నిత్యం జగతి జయినో యస్య విశిఖాః ।
స పశ్యన్నీశ త్వామితరసురసాధారణమభూత్
స్మరః స్మర్తవ్యాత్మా న హి వశిషు పథ్యః పరిభవః ॥ ౧౫॥

మహీ పాదాఘాతాద్ వ్రజతి సహసా సంశయపదం
పదం విష్ణోర్భ్రామ్యద్భుజపరిఘరుగ్ణగ్రహగణమ్ ।
ముహుర్ద్యౌర్దౌస్థ్యం యాత్యనిభృతజటాతాడితతటా
జగద్రక్షాయై త్వం నటసి నను వామైవ విభుతా ॥ ౧౬॥

వియద్వ్యాపీ తారా-గణ-గుణిత-ఫేనోద్గమ-రుచిః
ప్రవాహో వారాం యః పృషతలఘుదృష్టః శిరసి తే ।
జగద్ద్వీపాకారం జలధివలయం తేన కృతమిత్-
యనేనైవోన్నేయం ధృతమహిమ దివ్యం తవ వపుః ॥ ౧౭॥

రథః క్షోణీ యన్తా శతధృతిరగేన్ద్రో ధనురథో
రథాఙ్గే చన్ద్రార్కౌ రథచరణపాణిః శర ఇతి ।
దిధక్షోస్తే కోఽయం త్రిపురతృణమాడమ్బరవిధిర్
విధేయైః క్రీడన్త్యో న ఖలు పరతన్త్రాః ప్రభుధియః ॥ ౧౮॥

హరిస్తే సాహస్రం కమలబలిమాధాయ పదయోర్
యదేకోనే తస్మిన్ నిజముదహరన్నేత్రకమలమ్ ।
గతో భక్త్యుద్రేకః పరిణతిమసౌ చక్రవపుషా
త్రయాణాం రక్షాయై త్రిపురహర జాగర్తి జగతామ్ ॥ ౧౯॥

క్రతౌ సుప్తే జాగ్రత్ త్వమసి ఫలయోగే క్రతుమతాం
క్వ కర్మ ప్రధ్వస్తం ఫలతి పురుషారాధనమృతే।
అతస్త్వాం సమ్ప్రేక్ష్య క్రతుషు ఫలదానప్రతిభువం
శ్రుతౌ శ్రద్ధాం బద్ధ్వా దృఢపరికరః కర్మసు జనః ॥ ౨౦॥

క్రియాదక్షో దక్షః క్రతుపతిరధీశస్తనుభృతామ్
ఋషీణామార్త్విజ్యం శరణద సదస్యాః సురగణాః ।
క్రతుభ్రంశస్త్వత్తః క్రతుఫలవిధానవ్యసనినః
ధ్రువం కర్తుః శ్రద్ధావిధురమభిచారాయ హి మఖాః ॥ ౨౧॥

ప్రజానాథం నాథ ప్రసభమభికం స్వాం దుహితరం
గతం రోహిద్భూతాం రిరమయిషుమృష్యస్య వపుషా ।
ధనుష్పాణేర్యాతం దివమపి సపత్రాకృతమముం
త్రసన్తం తేఽద్యాపి త్యజతి న మృగవ్యాధరభసః ॥ ౨౨॥

స్వలావణ్యాశంసాధృతధనుషమహ్నాయ తృణవత్
పురః ప్లుష్టం దృష్ట్వా పురమథన పుష్పాయుధమపి।
యది స్త్రైణం దేవీ యమనిరత దేహార్ధఘటనాద్
అవైతి త్వామద్ధా బత వరద ముగ్ధా యువతయః ॥ ౨౩॥

శ్మశానేష్వాక్రీడా స్మరహర పిశాచాః సహచరాః
చితాభస్మాలేపః స్రగపి నృకరోటీపరికరః ।
అమఙ్గల్యం శీలం తవ భవతు నామైవమఖిలం
తథాపి స్మర్తౄణాం వరద పరమం మఙ్గలమసి ॥ ౨౪॥

మనః ప్రత్యక్చిత్తే సవిధమవధాయాత్తమరుతః
ప్రహృష్యద్రోమాణః ప్రమద-సలిలోత్సఙ్గితదృశః ।
యదాలోక్యాహ్లాదం హ్రద ఇవ నిమజ్యామృతమయే
దధత్యన్తస్తత్త్వం కిమపి యమినస్తత్ కిల భవాన్ ॥ ౨౫॥

త్వమర్కస్త్వం సోమస్త్వమసి పవనస్త్వం హుతవహస్
త్వమాపస్త్వం వ్యోమ త్వము ధరణిరాత్మా త్వమితి చ।
పరిచ్ఛిన్నామేవం త్వయి పరిణతా బిభ్రతు గిరం
న విద్మస్తత్తత్త్వం వయమిహ తు యత్ త్వం న భవసి॥ ౨౬॥

త్రయీం తిస్రో వృత్తీస్త్రిభువనమథో త్రీనపి సురాన్
అకారాద్యైర్వర్ణైస్త్రిభిరభిదధత్ తీర్ణవికృతి ।
తురీయం తే ధామ ధ్వనిభిరవరున్ధానమణుభిః
సమస్తం వ్యస్తం త్వాం శరణద గృణాత్యోమితి పదమ్ ॥ ౨౭॥

భవః శర్వో రుద్రః పశుపతిరథోగ్రః సహమహాన్
తథా భీమేశానావితి యదభిధానాష్టకమిదమ్ ।
అముష్మిన్ ప్రత్యేకం ప్రవిచరతి దేవ శ్రుతిరపి
ప్రియాయాస్మై ధామ్నే ప్రణిహితనమస్యోఽస్మి భవతే ॥ ౨౮॥

నమో నేదిష్ఠాయ ప్రియదవ దవిష్ఠాయ చ నమో
నమః క్షోదిష్ఠాయ స్మరహర మహిష్ఠాయ చ నమః ।
నమో వర్షిష్ఠాయ త్రినయన యవిష్ఠాయ చ నమో
నమః సర్వస్మై తే తదిదమితిసర్వాయ చ నమః ॥ ౨౯॥

బహలరజసే విశ్వోత్పత్తౌ భవాయ నమోనమః
ప్రబలతమసే తత్సంహారే హరాయ నమోనమః।
జనసుఖకృతే సత్త్వోద్రిక్తౌ మృడాయ నమోనమః
ప్రమహసి పదే నిస్త్రైగుణ్యే శివాయ నమోనమః॥ ౩౦॥

కృశపరిణతి చేతః క్లేశవశ్యం క్వ చేదం
క్వ చ తవ గుణసీమోల్లఙ్ఘినీ శశ్వదృద్ధిః ।
ఇతి చకితమమన్దీకృత్య మాం భక్తిరాధాద్
వరద చరణయోస్తే వాక్య-పుష్పోపహారమ్ ॥ ౩౧॥

అసితగిరిసమం స్యాత్ కజ్జలం సిన్ధుపాత్రే
సురతరువరశాఖా లేఖనీ పత్రముర్వీ।
లిఖతి యది గృహీత్వా శారదా సర్వకాలం
తదపి తవ గుణానామీశ పారం న యాతి॥ ౩౨॥

అసురసురమునీన్ద్రైరర్చితస్యేన్దుమౌలేర్
గ్రథితగుణమహిమ్నో నిర్గుణస్యేశ్వరస్య ।
సకలగణవరిష్ఠః పుష్పదన్తాభిధానో
రుచిరమలఘువృత్తైః స్తోత్రమేతచ్చకార ॥ ౩౩॥

అహరహరనవద్యం ధూర్జటేః స్తోత్రమేతత్
పఠతి పరమభక్త్యా శుద్ధచిత్తః పుమాన్ యః ।
స భవతి శివలోకే రుద్రతుల్యస్తథాఽత్ర
ప్రచురతరధనాయుః పుత్రవాన్ కీర్తిమాంశ్చ ॥ ౩౪॥

మహేశాన్నాపరో దేవో మహిమ్నో నాపరా స్తుతిః ।
అఘోరాన్నాపరో మన్త్రో నాస్తి తత్త్వం గురోః పరమ్ ॥ ౩౫॥

దీక్షా దానం తపస్తీర్థం జ్ఞానం యాగాదికాః క్రియాః ।
మహిమ్నఃస్తవపాఠస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్ ॥ ౩౬॥

కుసుమదశననామా సర్వగన్ధర్వరాజః
శిశుశశిధరమౌలేర్దేవదేవస్య దాసః ।
స ఖలు నిజమహిమ్నో భ్రష్ట ఏవాస్య రోషాత్
స్తవనమిదమకార్షీద్ దివ్యదివ్యం మహిమ్నః ॥ ౩౭॥

సురవరమునిపూజ్యం స్వర్గమోక్షైకహేతుం
పఠతి యది మనుష్యః ప్రాఞ్జలిర్నాన్యచేతాః ।
వ్రజతి శివసమీపం కిన్నరైః స్తూయమానః
స్తవనమిదమమోఘం పుష్పదన్తప్రణీతమ్ ॥ ౩౮॥

ఆసమాప్తమిదం స్తోత్రం పుణ్యం గన్ధర్వభాషితమ్ ।
అనౌపమ్యం మనోహారి శివమీశ్వరవర్ణనమ్ ॥ ౩౯॥

ఇత్యేషా వాఙ్మయీ పూజా శ్రీమచ్ఛఙ్కరపాదయోః ।
అర్పితా తేన దేవేశః ప్రీయతాం మే సదాశివః ॥ ౪౦॥

తవ తత్త్వం న జానామి కీదృశోఽసి మహేశ్వర ।
యాదృశోఽసి మహాదేవ తాదృశాయ నమో నమః ॥ ౪౧॥

ఏకకాలం ద్వికాలం వా త్రికాలం యః పఠేన్నరః ।
సర్వపాపవినిర్ముక్తః శివలోకే మహీయతే ॥ ౪౨॥

శ్రీపుష్పదన్తముఖ-పఙ్కజనిర్గతేన
స్తోత్రేణ కిల్బిషహరేణ హరప్రియేణ ।
కణ్ఠస్థితేన పఠితేన సమాహితేన
సుప్రీణితో భవతి భూతపతిర్మహేశః ॥ ౪౩॥

॥ ఇతి శ్రీపుష్పదన్తవిరచితం శివమహిమ్నఃస్తోత్రం సమాప్తమ్॥

యదక్షరపదభ్రష్టం మాత్రాహీనన్తు యద్భవేత్ ।
తత్సర్వం క్షమ్యతాం దేవ మహేశ్వర నమోఽస్తు తే ॥

శ్రీగురుభ్యో నమః । సర్వం శ్రీకృష్ణచరణారవిన్దార్పణమస్తు ।

Reference

1. మహిమ్నః పారం తే

అవతారిక

శివభక్తుడైన పుష్పదంతాచార్యుఁడు తానీ స్తోత్రముజేయుట నింద్యము కాదని సమర్థించుకొనుచున్నాఁడు.

శ్లోకము

మహిమ్నః పారం తే పరమవిదుషో యద్యసదృశీ
స్తుతిర్బ్రహ్మాదీనామపి తదవసన్నాస్త్వయి గిరః ।
అథాఽవాచ్యః సర్వః స్వమతిపరిణామావధి గృణన్
మమాప్యేష స్తోత్రే హర! నిరపవాదః పరికరః ॥ ౧॥



(కవి ఇందు పూర్వార్ధమున తన స్తుతి అయోగ్యత్వమును ప్రతిపాదించి పరమేశ్వరుని అగ్రాహ్యత్వమును సూచించున్నాడు । ఉత్తరార్ధమున సర్వ స్తోత్రముల యొక్క యోగ్యతను సమర్థించి తన అమోఘ కవితా కౌశల్యమును చాటుచున్నాడు )

అన్వయము

హేహర, స్తోతుః సర్వాణీ దుఃఖాని పాపాని వా హర తీతి హర ఇతి సంబోధనం.
తవ మహిమ్నః పరం పారం అవిదుషః స్తుతిః అసదృశీ అయోగ్యా ఏవ - ఓశంకరా, నీమహిమ యొక్క అంతము పూర్తిగా తెలియనివాఁడు అనఁగా నీమహిమ ఇంత యని తెలియనివాఁడు నిన్ను గుఱించి చేసినస్తోత్రము అయోగ్య మైనదే యని భావము.
తర్హి బ్రహ్మాదీనాం సర్వజ్ఞానామపి గుణకథనరూపా గికః త్వయి విషయే అవసన్నా ఆయోగ్యా = అందువలన సర్వజ్ఞులైన బ్రహ్మాది దేవ తలయొక్క నీ గుణవర్ణ నరూపమైన స్తోత్రములును అయోగ్య. మైనవే కాఁగలవు. వారును నీమహిమను పూర్తిగా తెలియని వారైనందున వారిచేత చేయఁబడిన స్తుతి కూడ నింద్యమైనదే కావలసివచ్చును.
అథ - అర్థాంతరముచేత తన స్తోత్రమునకు యోగ్యత్వమును నిరూపించుచున్నారు.
తత్ = అందువలన,
స్వమతిపరిణామావధి గృణన్ సర్వో ఒపి స్తుతిః అవసన్నా : తన యొక్క బుద్ధివృత్తికి గోచరమైనంత గ్రహించి చేసిన స్తోత్రము అంతయు—అందరిస్తోత్ర మును యోగ్యమైనదే కాగలదు. అందు వలన,
మమాపి తవ స్తోత్రే స్తోత్ర విషయే ఆరంభః అనిరపవాదః= నాకుఁ గూడ నీస్తోత్ర విషయమైన ఆరంభము (నమస్కారానిక మగునుద్యమము) ఖండనీయము కానేరదు. అనఁగా యోగ్య మైనదియే యని భావము

తాత్పర్యము

ఓ శివా! నీ మహిమయొక్క యంతము నెఱుంగుటయశక్యమని బ్రహ్మాదులే వచింపుచుఁదుదకుఁదమ శక్తికొలఁది మతించి సఫలమనోరథులైరి. కావున యథాశక్తిగా నేను నుతింపఁ బూనుటయు నింద్యము కానని తాత్పర్యము.

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

ఒకానొక గంధర్వరా జొక రాజోద్యానమునందలి కుసుమములను గోసికొని పోవుచుండెను. ఆతనిని గనుఁగొనుటకై శివనిర్మాల్యమును దాఁటినచో నాతనియంత ర్ధానాదిశక్తు లన్నియు నశించునని తలంచి, యాతఁడు వచ్చుమార్గమున నారాజు శివనిర్మాల్యము నుంచియుండెను. ఆగంధర్వరా జది యెఱుఁగమిఁ బ్రవేశించునపుడే యాతనిశక్తి మొక్కవోయెను. అంత నాతఁడు శివనిర్మాల్యమును దాఁటుటచేఁ దన కట్టి స్థితి గల్గె సని ప్రణిధానమున నెఱింగి, పరమ కారుణికుండును సకల కామ ప్రదుండునగు పరమేశ్వరుని స్తుతించె నని పురాణకథ.

స్తుతి యనునది గుణములను గీర్తించుట యగుఁ గదా. అది గుణములను దెలిసియుండినఁ గాని సాధ్యము గాదు. తెలిసికొను టకు శక్యుఁడు కాని భగవంతుని గీర్తించుట యసంభవ మగుటవల నను, అసంతములగు నాతనిగుణములఁ దెలిసికొనుటకు సాధ్యము గాకుండుట వలనను, ఆతనిని గీర్తించెడి స్తుతి యెట్టు లను రూపమై యుండఁగలదు? అనురూపము గానిస్తుతి కేవలము హాస్యాస్పద మనుశంక రాఁగా, దానిని వారించెడి నెపమునఁ దనయనౌధ్ధత్యమును బ్రదర్శించుచు, భగవంతుని స్తుతించుట కారంభించుచున్నారు.

మరియొకరీతిని వ్యాఖ్యానము

స్వమతిపరిణామావధి గృణన్ సర్వోఽపి జనః అవాచ్యః: (ఆభిముఖ్యేన వాచ్యః) తవ స్తోత్రః అనిరపవాదః = సర్వజనస్తోత్ర ములు తమతమ బుద్ధివృత్తికి గోచరమైనంత నీమహిమను గ్రహించి స్తోత్ర కాలమందు నీయొక్క ఆభిముఖ్యమును (సన్నిధిని) భావించి నీతో సంభాషించుచు చేసిన స్తోత్రము లన్నియు యోగ్య ములే కాఁగలవు.
అందువలన నాయుద్యమము నింద్యమైనది కాదని భావము. పర మేశ్వరుఁడు సర్వజ్ఞుఁడై నందున సర్వసముఁ డైనందున స్తోత్రముయొక్క పరిశ్రమమును స్తోత్రమందుఁ గల గుణదోషములను గ్రహించతగినవాఁ డైనందున తన సాన్నిధ్య మహిమవలన నట్టిస్తోత్రము సఫలమైనది కాఁగలదని భావము.

ఇందువలన శ్లోక పూర్వార్ధముచే స్తుతినిరాకరణమనుమిషతో పర మేశ్వరుఁడు బ్రహ్మాదులకుఁ గూడ తెలియఁదగని అపారమయిన మహిమకలవాఁడనియు, ఉత్తరార్ధముచేత స్తోతయొక్క వినయా జకమును, నిరహంభావనయును చూపింపఁబడినవి. గంధర్వరాజు తన బుద్ధికుశలత వలన పరమేశ్వరుని సర్వోత్కృష్టునిగా స్తుతించి నాఁడు. ఇంతేగాక సరమేశ్వరుని స్తుతించుటకును వారి ప్రసాద మునుబొందుటకును సర్వజ్ఞులైన బ్రహ్మదులును, కించిజ్ఞులైన అస్మ బాదులు సమానమేయని భావము. గ్రంథకర్త ఒకశ్లోకముచేత నే తమ విద్యాసామర్థ్యముచేతను, బుద్ధికుశలత వలనను పరమేశ్వ రుని వేద ప్రమాణసిద్ధునిగా వర్ణించి స్తోత్రమును చేసినారు.

ఈశ్లోకమున పూర్వార్ధమందు పరమేశ్వరుని మహిమను పూర్తిగా తెలియనివాఁడు చేసిన స్తోత్ర ము సఫలము కానేరదని ఒక అన్వయము. అందువలన బ్రహ్మాదులస్తోత్రములును అయోగ్యములే అని రెండవ అన్వయము.

ఇందువలన పరమేశ్వరస్తోత్రములను నిరాకరించుచు అపారమైనమహిమకలవాడని స్తుతించిరి. ఆ పక్షమందుపర మేశ్వరుని స్తుతించుటయే యసంభవమనెడియాక్షేపణకాగా, పరమేశ్వరుని యనుగ్రహము కలిగెడి ప్రకారాంతరమైన ఉపాయమును మూడవ అన్వయముచేత చూపించిరి.

ఎట్లనిన: అవాచ్యః-తవ-ఆభిము ఖ్యేన భావయ వాచ్యఃస్తోతవ్యః = నీయొక్క అభిముఖమును భావించి నీతో సంభాషించుచు,
స్వమతిపరిణామా వధి గృణ౯ =తనయొక్క బుద్ధివృత్తులకు గోచరమైనంతమట్టుకు నీమహిమను గ్రహించి స్తుతించినపుడు అందరిస్తోత్రములును యోగ్యమైనవే కాఁగలవని తన స్తుతికి సార్థక్యమును జూపుచు బ్రహ్మాదులస్తోత్రములును అట్లు భావించినపుడు సఫలములు. యోగ్యములే అగునని మూడవ అన్వయము. ఇంతమట్టుకు గ్రంథ మందున్న అభిప్రాయము వ్యాఖ్యానమువలనఁ దెలియుచున్నది. ఇది బాహ్యార్థము.

పద్యానువాదము

శ్రీకరమైన నీ మహిమసీమ నెఱుంగని వారి సన్నుతుల్
స్తోకములైనచో, జలజ సూతిముఖామరసం స్తవంబు ల-
ట్లే కద, కాన ధీకొలఁది నెవ్వఁడు నైన నుతింప నొప్పుచో
నీకరణి న్నుతించెద మహేశ్వర! మత్కృతి దోష ముండునే?

2.అతీతః పన్థానం తవ

అవతారిక

ఈశ్వరునియొక్క సగుణస్వరూపమే తన స్తోత్రమునకు విషయమని చెప్పుచున్నాఁడు

శ్లోకము

అతీతః పన్థానం తవ చ మహిమా వాఙ్మనసయోర్
అతద్వ్యావృత్త్యా యం చకితమభిధత్తే శ్రుతిరపి ।
స కస్య స్తోతవ్యః కతివిధగుణః కస్య విషయః
పదే త్వర్వాచీనే పతతి న మనః కస్య న వచః ॥ ౨॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

ఓఈశ్వరా! నీ మహిమ యవాఙ్మానసగోచర మగుటం జేసి వేదములే నీ మహిమ నదికాపదికాదని భయపడుచుఁ బల్కుచున్నవి. అట్టి మహిమయొక్క గుణము లేవో, యెదెట్లు స్తోత్రార్హమో, యెవ్వనికి విషయమో, యూహింప శక్యము గాకున్నది. కావున నీయొక్క సగుణస్వూపమే స్తోత్రమునకును ధ్యానమునకును స్థానమైయున్నది.

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

తా. హే హర!,

తవ మహిమావాఙ్మనసయోః పంథానం ఆతీతశ్చ=ఓ శంకర, నిన్ను స్తుతించుటకు నీయొక్క సగుణ నిర్గుణస్వరూపమైన మహిమ వాఙ్మనస్సులకు విషయత్వమును గోచకత్వమును అతిక్రమించిన దైయున్నది. సగుణపక్షమందు నీ మహిమ అనంతమైనందునను, నిర్గుణపక్షమందు ధర్మరహితమై నందునను ఆపారమైనందున, నీవు మనో వాక్కులకు గోచరము కానివాఁడవు. తథా చ శ్రుతిః “యతో వాచో నివర్తంతే అప్రాప్య మనసా సహ” ఇతి.

యం శ్రుతిః అపౌరుషేయమపి చకితం భీతం అభిధత్తే తాత్పర్యేణ వదతి ప్రతిపాదయతి = పర మేశ్వరునిగురించి అపౌరుషేయమైన శ్రుతి అనఁగా దేవ వాణి యగు వేదము సైతము భయకుడుచు తాత్పర్యరూప ముగా సూచనచేయుచున్నది గాని స్పష్టముగా చెప్ప లేదు. భయ కారణ మేమనిన సగుణపక్షమం దిట్టవాఁడవని నిర్దేశించు టకు అనంతరూపములు కలిగినందున శక్యము కానందునను, నిర్లుణపక్షమందు స్వయం ప్ర కాశ మాన మైనవస్తువును ప్రకా శింపఁజేయఁగల వస్త్వంతరాభావముచేతను చెప్పశక్యముగాక భయపడుచున్నదని భావము.

శ్రుతి మరి ఏలాగున ఏమి చెప్పిన దనిన:—అతద్వ్యావృత్యా వదతి అతద్వ్యావృత్తిచేత చెప్పినది. అనఁగా సగుణపక్షమందు జగత్తును తర్భిన్న ముగా భావింపఁగూడ దనియు, నేతినేతి శ్రుతిచేత సర్వము ని వేధింపఁబడగా మిగిలినది పక మేశ్వరుఁడనియు, నిర్గుణపక్ష, మండు భాగత్యాగలక్షణఅనఁగా జహదజహల్లక్షణచేత పరమాత్మ ఇట్టివాఁడని తెలుసు. కొన తగినవాఁడని సూచించుచున్న దిగాని ముఖస్థముగా ఇట్టివాఁ డని చెప్పుటకు శ్రుతియు భయపడుచున్నదని భావము. సగుణపక్షమందు అభేదభావనకు ప్రమాణము. — శ్రు “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ సర్వకర్మా సర్వకామః” ఈ మొదలగు ప్రమాణముల చేత సర్వాభేదముగా చెప్పుచున్నదిగాని ప్రత్యేకించి విభాగముగా మహిమను చెప్పలేదని భావము

అతద్వ్యావృత్తి: భాగత్యాగలక్షణయనఁగా: మాయో పాధిక చైతన్యపరము తత్పదము. అవిద్యోపాధిక చై తన్యపరము త్వంపదము. అనఁగా తత్పదము సర్వవ్యాపకుఁడైన పరమేశ్వర పుము. త్వంపదము బుథ్యాద్యుపహితమైన చైతన్యరూపజీవ పరము. తత్పద-త్వం: దముల చేత గ్రహింపఁబడెడి జీవేశ్వరులను గాని, మాయావిద్యలనెడు రెండు ఉపాధులనుగాని విడిచి వాటి యందున్న చైతన్యమును మాత్రము గ్రహించినపుడు అదే పర మే శ్వరస్వరూపము ఏకమై మిగులును. ఆదియే అందరికిని స్వస్వ రూపము. ఇది భాగ్యగలక్షణ. ఇట్లు గ్రహింపన లెనని శ్రుతి - —— వేదమాత బోధించుచున్నది. ఇదే జహదజహల్ల క్షణ. కనుక అట్టి స్వప్ర కాశచైతన్యమును దెలిసికొని తదా కారవృత్తితో నుండ వలెనని వేదమాత బోధించుచున్న దిగాని, అతనిని వాక్కు చేత ఇట్టివాఁడని బోధించ శక్యముకాదని భావము.

సగుణో నిర్గుణళ కస్య స్తోతవ్యః? న కేనా పీత్యర్థః=సగుణ- నిర్గుణస్వరూపములుగల యతం డెవనికి స్తుతించ శక్యమైనవాఁడు? అతనిని స్తుతించుటకు ఎవడికి శక్యము కాదని భావము సగుణస్య స్తోతవ్యాభావే హేశృరూహ=సగుణమును స్తుతించెడివాఁడు లేక పోవుటకు హేతును చెప్పుచున్నారు. కతివిధగు ణేలి= అతఁడు ఎట్టు గుణములు కలవాఁడని. అనంతగుణములు స్వరూపములు కలిగి. నందున అతనిని స్తుతించుటకు ఎవరికిని శక్యము కాదని భావము.

ఇక నిర్గుణుని కూడ స్తుతించెడివాఁడు లేఁడని అందుకు హేతు వును చెప్పుచున్నారు.

కస్య విషయః=అతను ఎవడికి ఇట్టివాఁడని గోచరుఁడగును? ఏధక్ష్మములు లేనివాఁడుగనుక ఎవడికిన్ని ఇట్టివాఁడని గ్రహించు టకు కూడ శక్యముకాదని భావము. ఇట్లు చెప్పినయెడల పూర్వ కమందు “స్వమతిపరిణామావధి గృణ" అని చెప్పిరి కదా పూర్వాపర విరోధము కలుగదా అనినయెడల, అట్టివిరోధము లేదని చెప్పుచున్నారు.

అర్వాచీనే పదే కస్య విదుషో మనో న పతతి కస్య వచో న పతతి= భక్తానుగ్రహార్థము గ్రహింపఁబడిన వృషభ వాహనము, పినా కాయుధము, భస్మాంగరాగము, వ్యాఘ్రచర్మాంబరము, సర్పరూపసర్వాలంకారములు, చతుర్భుజములు, పంచముఖ ములు, త్రి గేత్రములు, పార్వతీయు గలవాఁడగు పరమేశ్వరుని నవీనస్వరూప ముందు ఎనఁడిమనస్సు ప్ర వేశించదు? ఎవఁడివాక్కు ప్రవేశించదు? అట్టి నూతనస్వరూపమును అందరు చూడఁగల కనియు, అందరు స్తోత్రము చేయఁగలరని భావము. ఇందువలన పూర్వాపరవిరోధము లేదని భావము.

నవీనమనఁగా వెనుక చెప్పిన ప్ర కారము సగుణపక్షమందు జగదా కారము గాను, నిర్గుణపక్షమందు భాగత్యాగలక్షణగాను ఎవఁడు ధ్యానించునో, వానియం దనుగ్రహించి వెనుక చెప్పిన స్వరూపముగా పర మేశ్వరుఁడు భక్తుని కెదురుగా సాక్షాత్కార మగుచుండును గనుక ఎప్పటి కప్పుడే నవీనరూపము కలవాఁడని భావము. గనుక అట్టి సగుణ నిర్గుణస్వరూపమందు అందరి మనోబుద్ధులును ప్రవేశించఁగలవని భావము. ఇంతవరకు వ్యాఖ్యానము వలనఁ దెలిసిన తాత్పర్యము.

పద్యానువాదము

ఉ॥ వాక్కునకు న్మనంబున కవశ్యము నీ మహిమంబు
దాని నీ। ఫక్కిది యంచు వేద ములె వల్కఁగ నోడు
గుణాన్వితంబెటౌ?! నెక్కరణి న్నుతిఁప నగు నెవ్వనికా విషయంబు?
కావునన్ వాక్కు మనంబు లెవ్వనివి వర్తిల వీశ ! భవద్గుణాకృతిన్?

3.మధుస్ఫీతా వాచః పరమమమృతం

అవతారిక

తన స్తోత్రముయొక్క ప్రయోజన మును దెలుపుచున్నాఁడు.

శ్లోకము

మధుస్ఫీతా వాచః పరమమమృతం నిర్మితవతః
తవ బ్రహ్మన్ ! కిం వాగపి సురగురోర్విస్మయపదమ్ ।
మమ త్వేతాం వాణీం గుణకథనపుణ్యేన భవతః
పునామీత్యర్థేఽస్మిన్ పురమథన ! బుద్ధిర్వ్యవసితా ॥ ౩॥



తాత్పర్యము

హేబ్రహ్మన్ మధుస్ఫీతా పరం అమృతం నిర్మితవతో వాచ స్తవ సురగరోః బ్రహ్మణః వచ్కోపి కిం విస్మయపదమితి యో జనాః =పర మేశ్వరా, నీవాక్కు అత్యంతమధురమైనదియు, శబ్దగత గుణాలం కారాదిగుణములు కలదియు, అత్యంతము వధురమైన దియు, అర్థగతమాధుర్యాది గుణములుకలదియు. నీకు సకల దేవత లకు గురువైన బ్రహ్మవాక్కు అనఁగా స్తుతియు ఆశ్చర్యకరము కానేరదు. నీవు సర్వజ్ఞుఁడవు. అప్రయత్నముగా నిశ్వాసమువలె లె అనాయాసముగా నిర్మించిన వేదములు గలదియు, శబ్దగమాధు ర్యము అర్థగతమాధుర్యము గలదియునగు వాక్కుగలవాఁడవు. అట్టి నీకు సకల దేవతాగురువైన బ్రహ్మయొక్క వాక్కును (స్తోత్ర మును) ఆశ్చర్యమును కలుగఁజేయనేరదు. అట్టినీకు నేను చేసిన స్తోత్రము ఎంతమాత్రము విస్మయకరము కానేరదు. మరి ఎందుకు స్తుతించెదవనిన,
మమ ఏతాం వాణీం భవతః గుణకథనపు ణ్యేన పునావితి=నిన్ను స్తుతించెడి ఈనా వాక్కు (జిహ్వ)ను నీగుణ వర్ణనవలనఁ గలిగిన పుణ్యముచేత పవిత్రమైనదానినిగాఁ జేయుద మని జిహ్వాసాఫల్యముకొఱకు నిన్ను స్తోత్రము చేయుటకు నా బుద్ధి ప్రయత్నించుచున్నది.

ఓ దేవా! యమృతవాక్కులుగల నీకు బృహస్పతియంతవాని స్తవమైన నద్భుతకరంబుగ నుండునా? ఉండదు,

కావున వాస్తవముగ నిన్ను సంతోష పెట్టలే కున్నను నీ మహిమను గుఱించి నుడువుటవలనఁ గలుగు పుణ్యముచే నా వాక్కును బరిశుద్ధము చేసికొనుటయే నా సంకల్పము.

ఓ ఈశ్వరా! అమృతస్వరూపమైనవియు, కావుననే తేనెవలె మధురమయినవియు నగు వేద వాక్కులను రచించు బృహస్పతి వాక్కు సైతము నీ కాశ్చర్యము గలిగింపదన, నాబోటి వాని స్తుతివాక్య మెట్లాశ్చర్యము నొందించును? ఆశ్చర్యము నొందింపదు. అట్లయిన మౌనమును వహించుట మంచిదిగదా యన, నీగుణకథనముచే గలిగెడు పుణ్యమువలన నా వాక్కును పవిత్రము జేసికొనవలయునని స్తోత్రరచన సంకల్పించితినని దానికి సమాధానము.

బ్రహ్మతత్వరూపా! నేను నీ స్థూలరూపమును- అందలి నీ మహిమములను- వర్ణించి స్తుతించదలచుచున్నానేకాని అందులకును నేను అంతగా సమర్థుడను కాను, నీవు పరమామృతము అనదగినదియు తేనెతో నిండినదా! అనునంతగా మధురమును అగు వేదవైదిక వాఙ్మయము నంతను నిర్మించిన మహాకవివి నీవు; బ్రహ్మాదులును అట్టి నీచిత్తమునకు చమత్కారము కలిగించి తృప్తిపరచగల కవులు కారు. అట్లు కాగా అల్ప సామర్థ్యము మాత్రము కల నేను నిన్ను నా కవితతో స్తుతించి మెప్పించగలనా! అయినను ఈ నా వాక్కుతో నిన్ను స్తుతించి ఆవిధముగా దానిని పవిత్రమునుగా చేసికొనవలయునను సంకల్పముతో మాత్రమే నా బుద్ధి ఈ నీ స్తుతిరచన చేయనిశ్చయించినది.

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

తియ్యని మాటలన్ సుధ నతిప్రరసురంబుగఁ గూర్చునట్టి మా
యయ్య ! బృహ స్పతిస్తుతియు నద్భుత మెట్లగు నీకు? నాదు ధీ
యియ్య కొనుక్ భవత్కథల నేర్పడఁ బల్కెడు పుణ్యరాశి చే।
న్యాయ్యముగా మదీయరసన న్విమలం బొసరింప శంకరా!॥

సరసపు వాక్కులం దమృతసారము చిప్పిలఁ జేయునో ప్రభూ
సురగురువాకు దేవతయుఁ జోద్యము నీ కొనఁ గూర్పఁజాలు నే
పురమథనా! మదీయ గుణపూరిత వాణిని సద్గుణో క్తి పు
ణ్యరసములన్ బునీతము పొనర్తు నటంచుఁ బూనితే మతిన్.

4.తవైశ్వర్యం యత్తజ్జగదుదయరక్షాప్రలయకృత్ త్రయీవస్తు వ్యస్తం

అవతారిక

శ్లోకము

తవైశ్వర్యం యత్తజ్జగదుదయరక్షాప్రలయకృత్
త్రయీవస్తు వ్యస్తం తిసృషు గుణభిన్నాసు తనుషు ।
అభవ్యానామస్మిన్ వరద ! రమణీయామరమణీం
విహన్తుం వ్యాక్రోశీం విదధత ఇహైకే జడధియః ॥ ౪॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

5.కిమీహః కిఙ్కాయః స

అవతారిక

శ్లోకము

కిమీహః కిఙ్కాయః స ఖలు కిముపాయస్త్రిభువనం
కిమాధారో ధాతా సృజతి కిముపాదాన ఇతి చ ।
అతర్క్యైశ్వర్యే త్వయ్యనవసరదుఃస్థో హతధియః
కుతర్కోఽయం కాంశ్చిన్ ముఖరయతి మోహాయ జగతః ॥ ౫॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

6.అజన్మానో లోకాః కిమవయవవన్తోఽపి

అవతారిక

శ్లోకము

అజన్మానో లోకాః కిమవయవవన్తోఽపి జగతామ్
అధిష్ఠాతారం కిం భవవిధిరనాదృత్య భవతి ।
అనీశో వా కుర్యాద్ భువనజననే కః పరికరో
యతో మన్దాస్త్వాం ప్రత్యమరవర ! సంశేరత ఇమే ॥ ౬ ॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

7.త్రయీ సాఙ్ఖ్యం యోగః

అవతారిక

శ్లోకము

త్రయీ సాఙ్ఖ్యం యోగః పశుపతిమతం వైష్ణవమితి
ప్రభిన్నే ప్రస్థానే పరమిదమదః పథ్యమితి చ ।
రుచీనాం వైచిత్ర్యాదృజుకుటిలనానాపథజుషాం
నృణామేకో గమ్యస్త్వమసి పయసామర్ణవ ఇవ ॥ ౭ ॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

8.మహోక్షః ఖట్వాఙ్గం పరశురజినం

అవతారిక

శ్లోకము

మహోక్షః ఖట్వాఙ్గం పరశురజినం భస్మ ఫణినః
కపాలం చేతీయత్తవ వరద తన్త్రోపకరణమ్ ।
సురాస్తాం తామృద్ధిం దధతి తు భవద్భ్రూప్రణిహితాం
న హి స్వాత్మారామం విషయమృగతృష్ణా భ్రమయతి ॥ ౮ ॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

9.ధ్రువం కశ్చిత్ సర్వం

అవతారిక

శ్లోకము

ధ్రువం కశ్చిత్ సర్వం సకలమపరస్త్వధ్రువమిదం
పరో ధ్రౌవ్యాఽధ్రౌవ్యే జగతి గదతి వ్యస్తవిషయే ।
సమస్తేఽప్యేతస్మిన్ పురమథన తైర్విస్మిత ఇవ
స్తువన్ జిహ్రేమి త్వాం న ఖలు నను ధృష్టా ముఖరతా ॥ ౯॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

10.తవైశ్వర్యం యత్నాద్ యదుపరి

అవతారిక

శ్లోకము

తవైశ్వర్యం యత్నాద్ యదుపరి విరిఞ్చిర్హరిరధః
పరిచ్ఛేత్తుం యాతావనలమనలస్కన్ధవపుషః ।
తతో భక్తిశ్రద్ధాభరగురుగృణద్భ్యాం గిరిశ యత్
స్వయం తస్థే తాభ్యాం తవ కిమనువృత్తిర్న ఫలతి ॥ ౧౦॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

11.అయత్నాదాసాద్య త్రిభువనమవైరవ్యతికరం దశాస్యో యద్బాహూనభృత

అవతారిక

శ్లోకము

అయత్నాదాసాద్య త్రిభువనమవైరవ్యతికరం
దశాస్యో యద్బాహూనభృత రణకణ్డూ-పరవశాన్ ।
శిరఃపద్మశ్రేణీ-రచితచరణామ్భోరుహ-బలేః
స్థిరాయాస్త్వద్భక్తేస్త్రిపురహర విస్ఫూర్జితమిదమ్ ॥ ౧౧॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

12.అముష్య త్వత్సేవాసమధిగతసారం భుజవనం బలాత్

అవతారిక

శ్లోకము

అముష్య త్వత్సేవాసమధిగతసారం భుజవనం
బలాత్ కైలాసేఽపి త్వదధివసతౌ విక్రమయతః ।
అలభ్యా పాతాలేఽప్యలసచలితాఙ్గుష్ఠశిరసి
ప్రతిష్ఠా త్వయ్యాసీద్ ధ్రువముపచితో ముహ్యతి ఖలః ॥ ౧౨॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

13.యదృద్ధిం సుత్రామ్ణో వరద

అవతారిక

శ్లోకము

యదృద్ధిం సుత్రామ్ణో వరద పరమోచ్చైరపి సతీమ్
అధశ్చక్రే బాణః పరిజనవిధేయత్రిభువనః ।
న తచ్చిత్రం తస్మిన్ వరివసితరి త్వచ్చరణయోః
న కస్యాప్యున్నత్యై భవతి శిరసస్త్వయ్యవనతిః ॥ ౧౩॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

14.అకాణ్డ-బ్రహ్మాణ్డ-క్షయచకిత-దేవాసురకృపా- విధేయస్యాఽఽసీద్ యస్త్రినయన విషం

అవతారిక

శ్లోకము

అకాణ్డ-బ్రహ్మాణ్డ-క్షయచకిత-దేవాసురకృపా-
విధేయస్యాఽఽసీద్ యస్త్రినయన విషం సంహృతవతః ।
స కల్మాషః కణ్ఠే తవ న కురుతే న శ్రియమహో
వికారోఽపి శ్లాఘ్యో భువనభయభఙ్గవ్యసనినః ॥ ౧౪॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

15.అసిద్ధార్థా నైవ క్వచిదపి

అవతారిక

శ్లోకము

అసిద్ధార్థా నైవ క్వచిదపి సదేవాసురనరే
నివర్తన్తే నిత్యం జగతి జయినో యస్య విశిఖాః ।
స పశ్యన్నీశ త్వామితరసురసాధారణమభూత్
స్మరః స్మర్తవ్యాత్మా న హి వశిషు పథ్యః పరిభవః ॥ ౧౫॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

16.మహీ పాదాఘాతాద్ వ్రజతి

అవతారిక

శ్లోకము

మహీ పాదాఘాతాద్ వ్రజతి సహసా సంశయపదం
పదం విష్ణోర్భ్రామ్యద్భుజపరిఘరుగ్ణగ్రహగణమ్ ।
ముహుర్ద్యౌర్దౌస్థ్యం యాత్యనిభృతజటాతాడితతటా
జగద్రక్షాయై త్వం నటసి నను వామైవ విభుతా ॥ ౧౬॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

17.వియద్వ్యాపీ తారా-గణ-గుణిత-ఫేనోద్గమ-రుచిః ప్రవాహో వారాం

అవతారిక

శ్లోకము

వియద్వ్యాపీ తారా-గణ-గుణిత-ఫేనోద్గమ-రుచిః
ప్రవాహో వారాం యః పృషతలఘుదృష్టః శిరసి తే ।
జగద్ద్వీపాకారం జలధివలయం తేన కృతమిత్-
యనేనైవోన్నేయం ధృతమహిమ దివ్యం తవ వపుః ॥ ౧౭॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

18.రథః క్షోణీ యన్తా

అవతారిక

శ్లోకము

రథః క్షోణీ యన్తా శతధృతిరగేన్ద్రో ధనురథో
రథాఙ్గే చన్ద్రార్కౌ రథచరణపాణిః శర ఇతి ।
దిధక్షోస్తే కోఽయం త్రిపురతృణమాడమ్బరవిధిర్
విధేయైః క్రీడన్త్యో న ఖలు పరతన్త్రాః ప్రభుధియః ॥ ౧౮॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

19.హరిస్తే సాహస్రం కమలబలిమాధాయ

అవతారిక

శ్లోకము

హరిస్తే సాహస్రం కమలబలిమాధాయ పదయోర్
యదేకోనే తస్మిన్ నిజముదహరన్నేత్రకమలమ్ ।
గతో భక్త్యుద్రేకః పరిణతిమసౌ చక్రవపుషా
త్రయాణాం రక్షాయై త్రిపురహర జాగర్తి జగతామ్ ॥ ౧౯॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

20.క్రతౌ సుప్తే జాగ్రత్

అవతారిక

శ్లోకము

క్రతౌ సుప్తే జాగ్రత్ త్వమసి ఫలయోగే క్రతుమతాం
క్వ కర్మ ప్రధ్వస్తం ఫలతి పురుషారాధనమృతే।
అతస్త్వాం సమ్ప్రేక్ష్య క్రతుషు ఫలదానప్రతిభువం
శ్రుతౌ శ్రద్ధాం బద్ధ్వా దృఢపరికరః కర్మసు జనః ॥ ౨౦॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

21.క్రియాదక్షో దక్షః క్రతుపతిరధీశస్తనుభృతామ్ ఋషీణామార్త్విజ్యం

అవతారిక

శ్లోకము

క్రియాదక్షో దక్షః క్రతుపతిరధీశస్తనుభృతామ్
ఋషీణామార్త్విజ్యం శరణద సదస్యాః సురగణాః ।
క్రతుభ్రంశస్త్వత్తః క్రతుఫలవిధానవ్యసనినః
ధ్రువం కర్తుః శ్రద్ధావిధురమభిచారాయ హి మఖాః ॥ ౨౧॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

22.ప్రజానాథం నాథ ప్రసభమభికం

అవతారిక

శ్లోకము

ప్రజానాథం నాథ ప్రసభమభికం స్వాం దుహితరం
గతం రోహిద్భూతాం రిరమయిషుమృష్యస్య వపుషా ।
ధనుష్పాణేర్యాతం దివమపి సపత్రాకృతమముం
త్రసన్తం తేఽద్యాపి త్యజతి న మృగవ్యాధరభసః ॥ ౨౨॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

23.స్వలావణ్యాశంసాధృతధనుషమహ్నాయ తృణవత్ పురః ప్లుష్టం

అవతారిక

శ్లోకము

స్వలావణ్యాశంసాధృతధనుషమహ్నాయ తృణవత్
పురః ప్లుష్టం దృష్ట్వా పురమథన పుష్పాయుధమపి।
యది స్త్రైణం దేవీ యమనిరత దేహార్ధఘటనాద్
అవైతి త్వామద్ధా బత వరద ముగ్ధా యువతయః ॥ ౨౩॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

24.శ్మశానేష్వాక్రీడా స్మరహర పిశాచాః

అవతారిక

శ్లోకము

శ్మశానేష్వాక్రీడా స్మరహర పిశాచాః సహచరాః
చితాభస్మాలేపః స్రగపి నృకరోటీపరికరః ।
అమఙ్గల్యం శీలం తవ భవతు నామైవమఖిలం
తథాపి స్మర్తౄణాం వరద పరమం మఙ్గలమసి ॥ ౨౪॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

25.మనః ప్రత్యక్చిత్తే సవిధమవధాయాత్తమరుతః ప్రహృష్యద్రోమాణః

అవతారిక

శ్లోకము

మనః ప్రత్యక్చిత్తే సవిధమవధాయాత్తమరుతః
ప్రహృష్యద్రోమాణః ప్రమద-సలిలోత్సఙ్గితదృశః ।
యదాలోక్యాహ్లాదం హ్రద ఇవ నిమజ్యామృతమయే
దధత్యన్తస్తత్త్వం కిమపి యమినస్తత్ కిల భవాన్ ॥ ౨౫॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

26.త్వమర్కస్త్వం సోమస్త్వమసి పవనస్త్వం

అవతారిక

శ్లోకము

త్వమర్కస్త్వం సోమస్త్వమసి పవనస్త్వం హుతవహస్
త్వమాపస్త్వం వ్యోమ త్వము ధరణిరాత్మా త్వమితి చ।
పరిచ్ఛిన్నామేవం త్వయి పరిణతా బిభ్రతు గిరం
న విద్మస్తత్తత్త్వం వయమిహ తు యత్ త్వం న భవసి॥ ౨౬॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

27.త్రయీం తిస్రో వృత్తీస్త్రిభువనమథో

అవతారిక

శ్లోకము

త్రయీం తిస్రో వృత్తీస్త్రిభువనమథో త్రీనపి సురాన్
అకారాద్యైర్వర్ణైస్త్రిభిరభిదధత్ తీర్ణవికృతి ।
తురీయం తే ధామ ధ్వనిభిరవరున్ధానమణుభిః
సమస్తం వ్యస్తం త్వాం శరణద గృణాత్యోమితి పదమ్ ॥ ౨౭॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

28.భవః శర్వో రుద్రః

అవతారిక

శ్లోకము

భవః శర్వో రుద్రః పశుపతిరథోగ్రః సహమహాన్
తథా భీమేశానావితి యదభిధానాష్టకమిదమ్ ।
అముష్మిన్ ప్రత్యేకం ప్రవిచరతి దేవ శ్రుతిరపి
ప్రియాయాస్మై ధామ్నే ప్రణిహితనమస్యోఽస్మి భవతే ॥ ౨౮॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

29.నమో నేదిష్ఠాయ ప్రియదవ

అవతారిక

శ్లోకము

నమో నేదిష్ఠాయ ప్రియదవ దవిష్ఠాయ చ నమో
నమః క్షోదిష్ఠాయ స్మరహర మహిష్ఠాయ చ నమః ।
నమో వర్షిష్ఠాయ త్రినయన యవిష్ఠాయ చ నమో
నమః సర్వస్మై తే తదిదమితిసర్వాయ చ నమః ॥ ౨౯॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము - శిఖరిణీ

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

30.బహలరజసే విశ్వోత్పత్తౌ భవాయ

అవతారిక

శ్లోకము

బహలరజసే విశ్వోత్పత్తౌ భవాయ నమోనమః
ప్రబలతమసే తత్సంహారే హరాయ నమోనమః।
జనసుఖకృతే సత్త్వోద్రిక్తౌ మృడాయ నమోనమః
ప్రమహసి పదే నిస్త్రైగుణ్యే శివాయ నమోనమః॥ ౩౦॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

31.కృశపరిణతి చేతః క్లేశవశ్యం

అవతారిక

శ్లోకము

కృశపరిణతి చేతః క్లేశవశ్యం క్వ చేదం
క్వ చ తవ గుణసీమోల్లఙ్ఘినీ శశ్వదృద్ధిః ।
ఇతి చకితమమన్దీకృత్య మాం భక్తిరాధాద్
వరద చరణయోస్తే వాక్య-పుష్పోపహారమ్ ॥ ౩౧॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

32.అసితగిరిసమం స్యాత్ కజ్జలం

అవతారిక

శ్లోకము

అసితగిరిసమం స్యాత్ కజ్జలం సిన్ధుపాత్రే
సురతరువరశాఖా లేఖనీ పత్రముర్వీ।
లిఖతి యది గృహీత్వా శారదా సర్వకాలం
తదపి తవ గుణానామీశ పారం న యాతి॥ ౩౨॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

33.అసురసురమునీన్ద్రైరర్చితస్యేన్దుమౌలేర్ గ్రథితగుణమహిమ్నో నిర్గుణస్యేశ్వరస్య । సకలగణవరిష్ఠః

అవతారిక

శ్లోకము

అసురసురమునీన్ద్రైరర్చితస్యేన్దుమౌలేర్
గ్రథితగుణమహిమ్నో నిర్గుణస్యేశ్వరస్య ।
సకలగణవరిష్ఠః పుష్పదన్తాభిధానో
రుచిరమలఘువృత్తైః స్తోత్రమేతచ్చకార ॥ ౩౩॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

34.అహరహరనవద్యం ధూర్జటేః స్తోత్రమేతత్ పఠతి

అవతారిక

శ్లోకము

అహరహరనవద్యం ధూర్జటేః స్తోత్రమేతత్
పఠతి పరమభక్త్యా శుద్ధచిత్తః పుమాన్ యః ।
స భవతి శివలోకే రుద్రతుల్యస్తథాఽత్ర
ప్రచురతరధనాయుః పుత్రవాన్ కీర్తిమాంశ్చ ॥ ౩౪॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

35.మహేశాన్నాపరో దేవో మహిమ్నో

అవతారిక

శ్లోకము

మహేశాన్నాపరో దేవో మహిమ్నో నాపరా స్తుతిః ।
అఘోరాన్నాపరో మన్త్రో నాస్తి తత్త్వం గురోః పరమ్ ॥ ౩౫॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

36.దీక్షా దానం తపస్తీర్థం

అవతారిక

శ్లోకము

దీక్షా దానం తపస్తీర్థం జ్ఞానం యాగాదికాః క్రియాః ।
మహిమ్నఃస్తవపాఠస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్ ॥ ౩౬॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

37.కుసుమదశననామా సర్వగన్ధర్వరాజః శిశుశశిధరమౌలేర్దేవదేవస్య దాసః

అవతారిక

శ్లోకము

కుసుమదశననామా సర్వగన్ధర్వరాజః
శిశుశశిధరమౌలేర్దేవదేవస్య దాసః ।
స ఖలు నిజమహిమ్నో భ్రష్ట ఏవాస్య రోషాత్
స్తవనమిదమకార్షీద్ దివ్యదివ్యం మహిమ్నః ॥ ౩౭॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

38.సురవరమునిపూజ్యం స్వర్గమోక్షైకహేతుం పఠతి యది

అవతారిక

శ్లోకము

సురవరమునిపూజ్యం స్వర్గమోక్షైకహేతుం
పఠతి యది మనుష్యః ప్రాఞ్జలిర్నాన్యచేతాః ।
వ్రజతి శివసమీపం కిన్నరైః స్తూయమానః
స్తవనమిదమమోఘం పుష్పదన్తప్రణీతమ్ ॥ ౩౮॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

39.ఆసమాప్తమిదం స్తోత్రం పుణ్యం

అవతారిక

శ్లోకము

ఆసమాప్తమిదం స్తోత్రం పుణ్యం గన్ధర్వభాషితమ్ ।
అనౌపమ్యం మనోహారి శివమీశ్వరవర్ణనమ్ ॥ ౩౯॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

40.ఇత్యేషా వాఙ్మయీ పూజా

అవతారిక

శ్లోకము

ఇత్యేషా వాఙ్మయీ పూజా శ్రీమచ్ఛఙ్కరపాదయోః ।
అర్పితా తేన దేవేశః ప్రీయతాం మే సదాశివః ॥ ౪౦॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

41.తవ తత్త్వం న

అవతారిక

శ్లోకము

తవ తత్త్వం న జానామి కీదృశోఽసి మహేశ్వర ।
యాదృశోఽసి మహాదేవ తాదృశాయ నమో నమః ॥ ౪౧॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

42.ఏకకాలం ద్వికాలం వా

అవతారిక

శ్లోకము

ఏకకాలం ద్వికాలం వా త్రికాలం యః పఠేన్నరః ।
సర్వపాపవినిర్ముక్తః శివలోకే మహీయతే ॥ ౪౨॥



అన్వయము

తాత్పర్యము

సాహిత్య విషయములు

వృత్తము -

మధుసూదన సరస్వతి వ్యాఖ్య

పద్యానువాదము

Subsections of काव्यम्

Chapter 20

हनुमन्नाटकम्

Subsections of हनुमन्नाटकम्

Subsections of परिचयः

उपोद्घातः

साहित्ये हनुमन्नाटकस्य वैशिष्ठ्यम्

हनुमन्नाटकम् एकं विशिष्टं नाटकम् । अस्मिन् ग्रन्थे 14 अङ्काः 579 श्लोकाः सन्ति । अस्यैव ग्रन्थस्य “महानाटकम्” इति पाठान्तरं लभ्यते । महानाटके 9 अङ्काः 791 श्लोकाः सन्ति । उभयोरपि प्रायशः 300 समान श्लोकाः विद्यन्ते । अनर्घराहवं , प्रसन्नराघवं , शाकुंतलं, महावीरचरितं , वाल्मीकिरामायणं , भोजप्रप्रबन्धः ध्वन्यालोकेत्यादि ग्रन्थेषु हनुमन्नाटकात् बहवः श्लोकाः उदाहृताः तत्र तत्र दृश्यन्ते ।

ग्रन्थस्य स्थूलस्वरूपम्

  1. जानकीस्वयंवरम्
  2. रामजानकीविलासम्
  3. मारीचागमनम्
  4. सीतापहरणम्
  5. श्रीराम-वियोग-विलापम्
  6. हनुमतः लङ्कायात्रा
  7. रामसॆतुबन्धनम्
  8. रावण-अङ्गद संवादः
  9. मंडॊदरी हितबोधः
  10. रावणप्रपंचम्
  11. कुंभकर्णवध
  12. मेघनाथवध
  13. लक्ष्मणमूर्छा
  14. श्रीरामविजयम्

अवाल्मीकीय अंशाः

  • रावणपुरोहित-जनक संवादः
  • वालि-श्रीराम सम्भाषणम्
  • रावण-मण्डोदरी संवादः
  • अङ्गदरायबारः

ग्रन्थस्य ऐतिहास्यम्

हनुमन्नाटकमिदम् रसालंकारपरिपृष्टम् निदग्ध वर्णनाभरितम् प्रबन्धायमानम् महानाटकमिति तत्तत् ग्रन्थप्रकाशकैः प्रस्तावनासु परामृष्टम् स्वीय प्रस्तावनायाः सर्वेपि प्रकाशकाः हनुमन्नाटकस्थ चतुर्दश अंके परिदृश्यमानं

रचितमनिलपुत्रेणाथ वाल्मीकिनाब्धौ
निहितममृतबुध्या प्राङ्महानाटकं यत्
सुमतिनृपतिभोजेनोद्धृतं तत्क्रमेण
ग्रथितमवतु विश्वं मिश्रदामोदरेण | ह. ना . 14.96

इत्यादिश्लोकमुदाहरन्ति | एतावाता महर्षिः वाल्मीकिः हनुमत्प्रणेतम् एतं प्रबन्धम् दृष्ट्वा स्वकाव्यस्य निरादरणम् आशंकमानः हनूमंतं प्रार्थयामास इति

यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्सरितश्च महीतले ।
तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ।।1.2.36।।

इति विधातृ वचनम् समर्थयितुम् स्वीयं महानाटकप्रबन्धं समुद्रे प्राक्षिपदिति कलान्तरे भोजः तं समुद्धृत्य निजसभामहापण्डितेन दामोदरमिश्रेण प्रकाशयामास इति ज्ञायते।

भोजस्य कालः प्रायशः ११ शताब्दः । अतः दामोदरमिश्रवर्याः अपि ११ शताब्दीकः एव ।

Subsections of प्रार्थना

उपोद्घातः

नान्दी मङ्गलवचनमिति -

अष्टाभिर्दशभिर्वापि नान्दी द्वादशभिः पदैः ।
आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्।|

0.1. कल्याणानां निधानं

कल्याणानां निधानं कलिमलमथनं, पावनं पावनानां,
पाथेयं यन्मुमुक्षोः सपदि परपद-प्राप्तये प्रस्थितस्य ।
विश्राम-स्थानमेकं कविवर-वचसां जीवनं सज्जनानां,
बीजं धर्म-दृमस्य प्रभवतु भवतां भूतये राम-नाम ।। १

अन्वयः

कल्याणानां निधानम् , कलिमलमथनं, पावनानां पावनम् , सपदि परपदप्राप्तये प्रस्थितस्य यन्मुमुक्षोः पाथेयम् , कविवर-वचसां एकं विश्रामस्थानम् , सज्जनानां जीवनम्, धर्मदृमस्य बीजं रामनाम भवतां भूतये प्रभवतु ।।

प्रतिपदार्थः

कल्याणानां = शुभानां , निधानं = निधिः
(कल्याणानां निधानं यस्मिन् निधीयन्ते तत् ) कल्याणानां निधानं = शुभानां निधिः
कलिमलमथनं = पापहारी , कलेः = कलियुगस्य ,मलं = पापं , मथनं = नाशनं करोति ,
पवनानां पावनं = पवित्राणां मध्ये पवित्रम् (पवित्रतमम् )
सपदि = शीघ्रम् , परपदप्राप्तये = मोक्षप्राप्तये ,
प्रस्थितस्य = प्रवृत्तस्य , मुमुक्षोः = मोक्षेच्छुकः मुनेः , पाथेयं = मार्गेषु आहारोपयोगिद्रव्यं
कविवरवचसाम् = वाल्मीकादि कविश्रेष्ठानां साहितीवैभवस्य,
एकं विश्रामस्थानम् = गम्यस्थानम् (लक्ष्यम् )
जीवनं सज्जनानाम् = सत्पुरुषाणां प्राणसदृशम्
धर्मदृमस्य = धर्म इति नाम्नि वृक्षस्य ( यः धर्मः माहावृक्षः इव सम्स्त विश्वरक्षणारूप छायां परिकल्पयति ), बीजं = हेतुः
यत् = तादृश , रामनाम = रामनाममहामन्त्रः ,
भवतां = सकलचराचर भूतानाम् , भूयते = ऐश्वर्यम् सम्पदाम् कल्पयितुम् , प्रभवतु = समर्था भवतु

तात्पर्यम्

व्याक्या

धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पन्ति
धर्मेण पापमपनुदन्ति धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम् तस्मादद्धर्म परमं वदन्ति ।।
—नारायणोपनिषद्

साहित्यविषयाः

छन्दः - स्रग्धरा

दीपिकाव्याक्या

तावच्छ्रीरामचन्द्रगुणचक्रवालवर्णनेच्छुः कविः स्वाभीष्टदेवतानामान्तरिताशीपूर्वां नान्दीमवतारयति - कल्याणानामित्यादिद्वादशपदैः । तदुक्तं नाटकावतारे-

‘अष्टाभिर्दशभिर्वापि नान्दी द्वादशभिः पदैः । आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्।।’ इति ।

नान्दी मङ्गलवचनमिति । अत्र संक्षेपतोऽर्थोद्घाटनं क्रियते विस्तरस्य श्रद्धाविच्छेदकत्वात् । रामनाम भवतां भूतये प्रभवतु इत्यन्वयः । भूतये ऐहिकपारलौकिकैश्वर्याय मोक्षाय वा ‘भूतिरैश्वर्यमोक्षयोः’ इति चरकः । मेलकोपमालंकारः ।

उक्तं च वीरभानौ ‘विशेषणार्थनिर्भर्ता यद्यनेकार्थभाक्पदः । चाक्यवादिविहीनोऽपि मेलकः सम्मतो बुधैः ॥’ इति । तत्र विशेपणैस्तद्रूपप्रदत्वं द्योतयति । कल्याणानां निधानं निधीयन्ते यस्मिंस्तदिति विग्रहः । कलिमलमथनम्। एतेन पापहारित्वमुक्तम् | कविवरवचसां वाल्मीक्यादिवाचाम् एकं विश्रामस्थानम् । एतेन तदितरस्यासद्वर्णनत्वमुक्तम् । एतेन पत्रयेणैहिकैश्वर्यप्रदत्वमुक्तम् । पारलौकि- कर्श्वयप्रदत्वमाह-पावनानां ब्रह्मादीनामपि पावनम् । एतेन तत्तल्लोकप्रदत्वमुक्तम् । अतः पारलौकिकैश्वर्यप्रदत्वमायाति । अथ मोक्षप्रदत्वमाह - परपदप्राप्तचे परस्मिन्त्र- ह्माण पदं स्थानं तत्प्राप्तये प्रस्थितस्य मुमुक्षाः पाथेयं मार्गे साधु । ननु नाम्नैव मोक्षः कथं धर्मादीनां सत्त्वशोधकत्वेन मोक्षदत्वमिति चेत्तत्राह – धर्मद्रुमस्य वीजम् नानि कीर्तिते सर्वे धर्माः कृता भवन्ति । अथोत्पत्तिवीजे पुष्पफलादिकं सर्वमस्तीति । सज्जनानाम् ’ जीवनानाम् ’ इति वा पाठः । जीवनं प्रकृतिस्तस्यापि जीवनं चेतनकर्तृ । उक्तं च- ’ यतो जीवत्वमायाति जीवः प्रकृतितः स्वतः । ’ इति । एतैर्विशेषणैर्मोक्षप्रदत्वमुक्तम् ॥ १ ॥

0.2. यं शैवाः समुपासते

यं शैवाः समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनः,
बौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटवः कर्तेति नैयायिकाः।
अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः कर्मेति मीमांसकाः
सोऽयं नो विदधातु वाञ्छितफलं त्रैलोक्यनाथो हरिः॥

अन्वयः

यं शैवाः शिवः इति , वेदान्तिनः ब्रह्मन् इति , बौद्धाः बुद्धः इति, प्रमाणपटवः नैयायिकाः कर्ता इति, जैनशासनरताः अर्हन् इति , मीमांसकाः कर्मेति समुपासते सः अयं त्रैलोक्यनाथः हरिः नः वाञ्छितफलं विदधातु ।

प्रतिपदार्थः

व्याक्या

साहित्यविषयाः

छन्दः - शार्दूलविक्रीडितम्

दीपिकाव्याक्या

अथ विद्यावानिति नेतृगुणं वक्तुं पद्यमवतारयति-यमिति ।
यं रामं शैवाः शिवभक्ताः शिवेति नाम्ना समुपासते ‘महारुद्रादभूत्प्रकृतिरतः सूत्रं ततोऽहमिति ततो विश्वम् ‘ इति श्रुतेः ।
वेदान्तिनो ब्रह्मेति ‘एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन’ इति श्रुतेः ।
बौद्धा बुद्ध इति ‘प्राण्यालम्भनं संसृति नन्दयेति माम् ‘ इति श्रुतेः ।
प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाभावार्थप्रतिपत्ति प्रमाणानीति प्रमाणेष्वेव निपुणा नैयायिकाः कर्तेति ‘सनातनाः पशवः प्रविशन्ति प्रमेयानुभूतैः कर्तेच ततः’ इति श्रुतेः ।
जैनाज्ञाभिरता अर्हन्निति ‘स्वभाव एवेश्वरो नान्योऽस्ति कदाप्यस्यानीहशत्वापत्तेः ‘ इति श्रुतेः ।
मीमांसकाः कर्मेति ‘कर्मणा जायते नश्यति भयाभयसुखानि’ इति श्रुतेः ।
एतैस्तदुपशिक्षितमगरेव यमुपासते सोऽयं रामो वाञ्छितफलं विदधातु । एतेन विद्यावत्त्वमुक्तम् । हरिरित्यनेन दुःखहारित्वात्परप्रेमगुणो दर्शितः । त्रैलोक्यवासिजनैस्तत्तद्देवताभजनेन तत्तत्फलं प्रतिनाथ्यते याच्यते इत्यनेन दातृत्वमुक्तम् ॥ ३ ॥ ४॥

0.3. अन्य प्रार्थनाश्लोकाः

महानाटकात् –

बालक्रीडनमिंदुशेखरधनुर्भगावधि प्रह्वता ,
ताते काननसेवनावधि , दया सुग्रीव-सख्यावधि ।
आज्ञा वारिधिबंधनावधि यशो लङ्केशनाशावधि ,
श्रीरामस्य पुनातु लोकवशता जानक्युपेक्षावधि ॥ ३

नमामि देवं सुरकल्पवृक्षं, धनुर्धरं नीरदनीलगात्रम् ।
गुणाभिरामं कमलाननं तं, यदास्पदं न क्षणमुज्झति श्रीः ॥ ४ ॥

रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरं,
काकुत्स्थं करुणामयं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम् ।
राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिं
वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥ ५ ॥

मनोऽभिरामं नयनाभिरामं, वचोऽभिरामं श्रवणाभिरामम् ।
सदाभिरामं संतताभिरामं, वन्दे सदा दाशरथिञ्च रामम् ॥ ६ ॥

योरामचन्द्र भुवि विस्त्रुत कीर्त्तिचन्द्र ।
स्स्मेरास्यचन्द्र रजनोचरपद्मचन्द्र । ।
आनन्दचन्द्र । रघुवंश समुद्रचन्द्र !
सीतामन: कुमुदचन्द्र । नमो नमस्ते ॥ ७ ॥

Chapter 10

प्रथमोऽङ्कः

प्रथमोऽङ्कः - जानकीस्वयंवराङ्कः

Subsections of प्रथमोऽङ्कः

परिचयः

  • रामावतरणम्
  • विश्वामित्रागमनम्
  • ताटकवधः
  • यज्ञसंरक्षणम्
  • अहल्याशापविमोचनम्
  • जानकीस्वयंवरम्

1.9. कमठपृष्ठकठोरमिदं

तदा सीता ( आत्मगतम् )

कमठपृष्ठकठोरमिदं धनुः मधुरमूर्तिरसौ रघुनन्दनः
कथमधिज्यमनेन विधीताम् अहह तात पणस्तवदारुणः ।

साहित्यविषयाः

छन्दः - द्रुतविलम्बितम्

दीपिकाव्याक्या

तत्र रामं दृष्ट्वा सीता विचिकित्सति - कमठेति । इदं धनुः कमठपृष्ठवत् कठोरम् । रघुनन्दनो रामो मधुरमूर्तिः सुकुमाराङ्गः । अहहेति खेदे । अनेन रामेणेंद् धनुरधिज्यमधिकृतगुणं कथं विधीयताम् । अतस्तातस्य पितुः पणः ‘कोऽपि धनुरधिज्यं करिष्यति तस्मै सीतां दास्यामि’ इत्येवरूपा प्रतिज्ञा स्तवाय स्तुत्यै दारुणोऽयोग्यः अस्तुत्य इति । यद्वा अविसर्गपाठे हे तात, तव पणो दारुण इति मानसोक्तिः । तातपणश्चेन्ना भविष्यत्तहं राममन्त्रिप्यामीति भावः । ‘स्तवः स्तोत्रंस्तुतिर्नुति:’ इत्यमरः ॥ ९ ॥

1.12. दातव्योयमवश्यमेव

रावणपुरोहितो जनकं प्रति –

दातव्योयमवश्यमेव दुहिता कस्मैचिदेनामसौ ,
दोः - क्रीडा - मषकीकृत - त्रिभुवनो लङ्कापतिर्याचते ।
तत्किं मूढवदीक्षसे ननु कथा-गोष्टीषु नः शासते ,
तद् -वृत्तानि परोरजांसि मुनयः प्राच्या मरीच्यादयः

साहित्यविषयाः

छन्दः - शार्दूलविक्रीडितम्

दीपिकाव्याक्या

रावणपुरोहितो जनकमनुवदति - दातव्येति । भो जनक, इयं सर्वोत्तमा दुहिता कस्मैचिदयाचतेऽपि वराय दातव्यैव । असौ प्रसिद्धः कुलाचारः । एतेन कौलीन्यमुक्तम्। लङ्कापतिः। अनेनैश्वर्यमुक्तम्। दोः क्रीडामशकी- कृतत्रिभुवनः । एतेन कल्पत्वमुक्तम् । भुजक्रांडानिर्जितत्रिभुवनः । यद्वा भुजक्रीडया मशकीकृतं निश्चेतनीकृतं त्रिभुवनं येन । ‘दंशाचेतनयोमेशा’ इति विश्वः । मश एव मशकः । एवं भूतो रावणः एनां स्वयमेव याचते तत्तस्मादज्ञातार्थवदीक्षसे विचारयसि । ननु वितर्के ।

प्राग्भवाः प्राच्या मरीच्यादयो मुनयस्तद्वृत्तानि रावणचारतानि कथागोष्ठीषु नोऽस्माशासते कथयन्ति । किंभूतानि । परोरजांसि शुद्धानि । यद्वा रजोभ्यो भूरेणुभ्यः पराण्यधिकानि परोरजांसि । परसूशब्दं निपातनं मन्यते भोजराजः । इत्यादिविशिष्टगुणोऽयं याचते तस्मादस्मै दातव्येति भावः ।

1.16. माहेश्वरो दशग्रीवः

जनकः सीतां प्रति सखेदम् —

माहेश्वरो दशग्रीवः क्षुद्राश्चान्ये महीभुजः ।
पिनाकारोपणं शुल्कं हा सीते किं भविष्यति

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

साहित्यविषयाः

छन्दः - अनुष्टुप्

दीपिकाव्याक्या

दशग्रीवो धनुरारोप्य त्वां लङ्कां नेष्यति । अथवा कञ्चिन्नृपस्त्वां दूरदेशं नेष्यतीति खेदः । इति श्रुत्वा सीता पुनः खिद्यमाना तदेव ‘कमठपृष्ठकठारेम्’ इति पद्यं पुनः पठति । पुनः पठिते पुरोहितः सक्रोधम् ॥ १६ ॥

1.17. सार्धं हरेण हरवल्लभया

रवणपुरोहितः सक्रोधम् -

सार्धं हरेण हरवल्लभया च देव्या
हेरम्बषण्मुखवृषप्रमथावकीर्णम्
कैलसमुद्धृतवतो दशकन्धरस्य
केयं च ते धनुषि दुर्मद दोःपरीक्षा |

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

साहित्यविषयाः

छन्दः - वसन्ततिलका

दीपिकाव्याक्या

हे दुर्मद दुर्वीराग्रह! धनुषि दशकन्धरस्य दोः परीक्षा भुजवलज्ञानरूपा का, न कापि । ते तव इयं धनुरधिज्यकरणरूपा परीक्षा का न कापीत्यर्थः । किंविशिष्टस्य । कैलास गिरिं धृतवृतः । अन्यत्तु सुगमम् । यद्वा किंविशिष्टस्य ते । हरेण नैपुण्येन साथै कैलासं नेतृगुणमुद्धृतवत उचैर्हदि धारयत: । ईहड्नेता नेहगिति ज्ञानवतः । ‘हरो नैपुण्यरुद्रयोः’ इति चरकः । ‘गुरौ नेतृगुणे भावे कैलासे स्त्रीहरेऽपि च ‘ इति शाश्वतः । च पुनः वल्लभया देव्या सार्धं देवी द्योतमाना वल्लभा कार्याकार्यपरीक्षा तया सहेत्यर्थः । ‘कार्याकार्यविचारेक्षा वल्लभा च जयध्वानेः’ इति विश्वः । किंविशिष्टं नेतृगुणम् हेरम्चपण्मुखवृपा याः प्रमथाः विद्यास्ताभिराकीर्णं युक्तम् । हेरम्बो गणेशस्तस्यैवाग्रपूज्यत्वं विघ्ननाशाय । विद्या पण्मुखस्यैव शत्रुसंहारविद्या । वृपो धर्मस्यैव लोकपालनमित्र एताभिर्युक्तः । एतद्विशेपणत्रयेण सद्गुणशालित्वातिकल्पत्वरञ्जितलोकत्वादयो गुणा दर्शिताः । हरेण हरवल्लभया चेति पदद्वयेन विद्याबलत्वमुक्तम् । किं तत् । हरो रुद्रस्तद्वत् । यथा रुद्रः सर्वं जानाति तथाखिलनेतृगुणाञ्जानतस्तव धनुरुद्धरणमात्रे का परीक्षेति भावः ॥ १७॥

1.20. गृहीतहरकोदण्डे

श्रीरामः नाट्यम् -

गृहीतहरकोदण्डे रामे परिणयोन्मुखे |
पस्पन्द नन्यनं वामं जानकीजामदग्नयोः ||

अन्वयः / प्रतिपदार्थः

गृहीतहरकोदण्डे - गृहीतं हरस्य कोदण्डः धनुः एन
परिणयोन्मखे - सीतालाभाभिमुखे
रामे सति
जानकी-जाम-जामदग्न्ययोः - सीता-भार्गवयोः
वामं नयनं - वामनेत्रम्
पस्पन्दे - अस्फुरत् ।

साहित्यविषयाः

छन्दः - अनुष्टुप्

दीपिकाव्याक्या

धनुरुद्धरणटम्बरे सीताजामदग्योः शुभाशुभं द्योतयति गृहॆतीति । पस्पन्द अस्फुरत् । तदुक्तं वसन्तराजे-
चक्षुर्वामं मृगहशो जयकारि भृशं त्वरा ।
तदेव पुरुषस्यारात्स्फुरितं भयशंसनम् ॥ ‘इति ॥

1.21. पृथ्वि स्थिरा भव

लक्ष्मणः -

पृथ्वि ! स्थिरा भव , भुजंगम ! धारयैनां ,
त्वं कूर्मराज ! तदिदम् द्वितयं दधीताः ।
दिक् - कुञ्जराः ! कुरुत तत्त्रितये दिधीर्षाम् ,
रामः करोति हरकारुमुकम् - आततज्यम् ॥

अन्वयः / प्रतिपदार्थः

हे पृथ्वि ! त्वं स्थिरा भव न कम्पवेति भावः,

हे भुजङ्गम ! नागराज ! एनां पृथ्वीं धारय,
हे कूमराज ! त्वं तदिदं द्वितयं पृथ्वी-भुजगमावित्यर्थः, दधीथाः यत्नेन धारयेत्यर्थः ।
हे दिककुञ्जराः ! दिग्गजाः ! यूयं तत्त्रितये - तेषां पृथ्वयादीनां त्रितये पृथ्वीभुजङ्गराजकूम्मराजे त्रितर्यः, दिधीर्षाम् - धारणेच्छां, विशिष्ट- प्रयासेनेति भावः, कुरुत ।
कुत इति अध्याहार्थम् अत्र,
अर्थ: राम: हरकार्मुकम् ऐश्वरं धनुः आततज्यम् आरोपितमोर्वीकं करोति ।

साहित्यविषयाः

छन्दः - वसन्ततिलक

दीपिकाव्याक्या

इदं द्वितयं पृथ्वी भुजंगमं चेति । तत्रितये तस्मिंस्तृतये भूभुजंगमकूर्मरूपे । दिधीर्षाम् धर्तुमिच्छां कुरुतेति ॥ २१ ॥

1.23. उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य

लक्ष्मणः -

उत्क्षिप्तं सह- कौशिकस्य पुलकैः सार्थं मुखैर्नामितं ,
भूपानां जनकस्य सांशयतिया साकं समास्फालितम् ।
वैदेही -मनसा समं च सहसाकृष्टम् ततो भार्गव-
प्रौडाहंकृति दुर्मदेन सहितं तद् - भग्नं - एशं धनुः

अन्वयः / प्रतिपदार्थः

तत् ऐशं धनुः
कौशिकस्य विश्वामित्रस्य , पुलकैः आनन्दजरोमहर्षैः सह उत्क्षिप्तम् उत्थापितं,
( रामेणेति कर्त्तृपदं सर्वत्र अध्याहार्य्यम् ।)

  • रामः धनुरुत्क्षिप्तवान् कौशिकस्य चाङ्गानि आनन्देन पुलकितानि अभवत्तित्यर्थः ।

भूपानां सभासदां - प्रतिपक्षनृपायां , मुखैः सार्धं नामितम् - अवनतोक्कृतं,

  • धनुर्र्भग्नकाले एव विपक्षनृपतीनां मुखानि लज्जया अवनतानि अभवन्नित्यर्थः ।

जनकस्य संशर्यधिया रामो धनुर धिज्यं कर्तुं पारयति न वेति सन्देहबुद्धि द्वारा, साकं सह, समास्फालितं सन्ताडित,

  • धनुरास्फालनकाले एव जनकस्य सन्देहवुद्धिः निरस्तेति भावः ।

वैदेह्याः सीताया:, मनसा समं सह सहसा आकृष्टं

  • धनुराकर्षणं सीताया मनोहरणञ्च समकालमभूदित्ययः

ततः अनन्तरं , महत्ता घोरेण , भार्गवस्य परशरामस्य , प्रौढ़ा या मह इतिः अहङ्कारः तथा कन्दलः विवादः क्षत्रियविरोधः तेन, सहार्थे तृतीया, भार्गवौढ़ाहङ्क्षतिदुर्मदेन सहितमिति पाठे भार्गवस्य प्रौढ़ाहङ्क्षतिदुर्मदेन उत्कटाहङ्कारगौरवेण सहितं सहेत्यर्थः, भग्नं खण्डितं

  • धनुर्भग्नं परशुरामचत्रविरोधश्च परशुराम गर्वध्वंसश्च

समकालमभूदिति भावः ।

साहित्यविषयाः

छन्दः - शार्दूलविक्रीडितम्
अलंकारः - सहोक्ति

दीपिकाव्याक्या

अथ धनुर्भङ्गं नानारसानुभवाच्चित्ररसं दर्शयितुं पञ्चमवतारयति-उत्क्षिप्तमिति । कौशिके वत्सलरसो जातः । अत्र हर्षः संचारी हर्पोत्पुलका इति ज्ञानम् । भूपेषु भयानकरसः । अत्र दैन्यं संचारि दैन्यादेव मुखनमनम् । अत्र भीपणा त्रिविधा । तत्र प्रभावेनैव रामे भीषणत्वं, जनके करुणारसो जातः । अन्न ग्लानिः संचारी साचाधेर्जाता आध्यनुभावः संशय इति ज्ञानम् । वैदेह्यां मधुररसो जातः । रामे वीररसः । अत्र स्पर्धेद्दीपनं परशुरामो गत इति ज्ञानम् । अत्र सर्वरसानामुद्दीपनविभावो राम एव

1.25. तद्ब्रह्ममातृवधपातकि

लक्ष्मणः -

तद्ब्रह्ममातृवधपातकि मन्मथारि - क्षत्रान्तकारि करसमागम पापभीत्या ।
ऐशं धनुः निजपुरश्चरणाय नूनं देहं मुमोच रघुनन्दनपाणितीर्थे ॥

अन्वयः / प्रतिपदार्थः

तत् ऐशं धनुः, ब्रह्मा च माता च ब्रह्ममातरौ तयोर्बंधेन ब्रह्मवधेन माटबधेन चेत्यर्थः, ययाक्रमं पातकिनौ पातिव्यवन्तौ मन्मयारि: हरः क्षत्रान्तकारी परशुरामः तो तयोः करसङ्गमेन हस्तसंसर्गेण यत् पापं संसर्गज नितपातित्य- मित्यर्थः, तस्मात् भीतिः भयं तया हेतुना निजपुरश्चरणाय तत्तत्संसर्गजनितदुरितक्ष्याय रघुनन्दनस्य रामस्य पाणिदेव तीर्थं पुण्यक्षेत्रं तस्मिन् देहं स्वरूपं मुमोच तत्याज । नूनमित्युत्प्रेक्षा “भवेत् सम्भावनोत्प्रेचा प्रकृतस्य परात्मना” इति लक्षणात् । (पुरा किस कस्मिंश्चिदपराधे रुद्रः क्रोधपरोतः पञ्चमुखस्य ब्रह्मणः गिर: एक चिच्छेद ततश्च ब्रह्महत्या तमाचक्राम/ तेनासौ ब्रह्मवधपातकीति पुराणवात्ती । भगवान् भार्गवस पितुरादेगात् मातरं जधान तेनासौ माटवधपातकीति भार तोया कथावानुसन्धेया । धनुपञ्चास्य गम्भुकरसंसर्ग: प्रोक्त एव, भार्गवकरसंसर्गस्तु शम्भुशियत्वात्तस्य कदाचित् धनुर्विद्याभ्यामे तहनुपा अस्त्रयोजनादिकरणादिति बोध्यम् । यथा कश्चित् पापी कृतपापगोधनाय गड्ढादितीयेंषु देहं त्यजति तद्वदिति भावः

साहित्यविषयाः

छन्दः - वसन्ततिलका
अलंकारः -

दीपिकाव्याक्या

तत् ऐशं धनुः रामहस्ततीर्थे देहं मुमोच त्यक्तवान् । किमर्थ, निजपुरश्चरणा पापप्रणाशार्थम् । कथं पापसंभावना । ब्रह्ममातरौ ब्रह्मा च माता च ब्रह्ममातरौ तयोर्वधस्तेन पातकिनौ यो मन्मथारिक्षत्रान्तकारिणौ तयोः करसंगमाद्यत्संसर्गपापं तद्भीत्या । अन्योऽपि पापस्तीर्थे देहं त्यक्त्वा शुद्धो भावतीतिं प्रसिद्धम् ॥ २५ ॥

1.26. तृट्यद्भीमधनुः

लक्ष्मणः -

तृट्यद्भीमधनुः कठोरनिनदस्तत्राकरोद्विस्मयं
त्रस्यद्वाजिरवेरमार्गगमनं शंभोः शिरः कम्पनम्
दिग्दन्तिस्खलनं कुलाद्रिचलनं सप्तार्णवोन्मेलनम्
वैदेहीमदनं मदान्धदमनं त्रैलोक्यसंमोहनम्

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

1.30. पित्र्यमंश उपवीतलक्षणम्

रामं प्रति परशुरामं सूचयन् –

पित्र्यमंश उपवीतलक्षणम्
मातृकं च धनुरूर्जितं दधत्
यस्ससोम इव धर्मदीधितिः
सद्विजिह्व इव चन्दन-दृमः

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

1.38. बाहोर्बलं न विदितं न

रामः सानुयन् परशुरामं प्रति –

बाहोर्बलं न विदितं न च कार्मुकस्य ,
त्रैयम्बकस्य महिमा न तवापि सैषः ।
तच्चापलं परषुराम मम क्षमस्व ,
डिबस्य दुर्विलसितानि मुदे गुरुणाम्

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

1.39. अयं कण्ठः कुठारस्ते

रामः सानुयन् परशुरामं प्रति –

अयं कण्ठः कुठारस्ते , कुरु राम यथोचितम् ।
निहन्तुं हन्त गोविप्रान् , न शूरा रघुवंशजाः ॥ १४ ॥

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

1.47. भूमात्रं कियदेतदर्णवमितम्

रामः सानुयन् परशुरामं प्रति –

भूमात्रं कियदेतदर्णवमितं तन्निर्जितम् हार्यते
यद्वीरेण भवादृशेन ददता त्रिःसप्तकृत्वो जयम् ।
डिम्भोऽयं नवबाहुरीदृशमिदं घोरं च वीरव्रतम्
तत्क्रोधाद्विरम प्रसीदभगवन् जात्यैव पूजोऽसि नः ॥

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

1.48. द्विः शरं नाभिसंधत्ते

रामः सानुयन् परशुरामं प्रति –

द्विः शरं नाभिसंधत्ते, द्विः स्थापयति नाश्रितान् ।
द्विर्ददाति न चार्थिभ्यः , रामो द्विर्नामभाषते ॥

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

अस्मिन्नेव सन्दर्भे महानाटके अयं श्लोकः रामः-परशुराम संभाषणम् सूचयति –

रे रे क्षत्रकुलाधम ! प्रकटितं ब्रह्मण्यमस्त्रेण तो
नन्वेकं रजनीचरीं त्वमवधीः ? माता न मे ताटका ।
निक्षत्रं कृतवानहं वसुमतीं , कोऽहं तदा सत्यवाक् ?
दृष्टो नैव पराजयो मम पुरा , अद्यास्ति तद्वैभवम् ॥

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

ताविभावपि परस्पर - स्थितौ वर्धमान - परिहीन - तेजसौ । पश्यति स्म जनता दिनात्यये पार्वणौ शशि - दिवाकराविव ॥ १७॥

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

1.50. तच्चापमाकर्षति ताटकारौ

तदा सीता –

तच्चापमाकर्षति ताटकारौ आकर्णमाकर्णविशालनेत्रा ।
सासूयमैक्षिष्ठ विदेहजासौ कन्यां किमन्यां परिणेश्यतेति ॥

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

1.57. रामे श्यामे सकामे

तदा सीता –

रामे श्यामे सकामे स्पृशति जनकजापाणिपद्मं प्रदत्तं
पित्रा नेत्रालिपद्मे प्रवरपुरवधूमण्डलानां मुहूर्ते।
तत्पाणिस्पर्शसौख्यं परमनुभवती सच्चिदानन्दरूपं
तत्रासीद्वाणभिन्ना रमणरतिपतेर्योगनिद्रां गतेव॥

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

1.58.वैवाहिकं कुशिकनन्दन

वैवाहिकं कुशिकनन्दनजामदग्न्य वाल्मीकिगौतमवसिष्ठपुरोहिताद्यैः ।
रामो विधिं सह समाप्य सलक्ष्मणस्तैरानन्दन् जकजां स्वपुरं जगाम ॥

इति श्रीहनुमन्नाटके जानकीस्वयंवरॊ नाम प्रथमोऽङ्कः ॥

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

Subsections of द्वितीयॊऽङ्कः

परिचयः

6. यातस्यास्तमनन्तरं

यातस्यास्तनन्तरं दिनकृतो वेषेण रागान्वितः ,
स्वैरं शीतकरः कमलिनीं आलिङ्गितुं योजयन् ।
शीतस्पर्षमवाप्य सम्प्रति-तया युक्ते मुखाम्बोरुहे
हास्येनेव कुमुद्वती-वनितया वैलक्ष्यपाण्डूकृतः

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

दीपिकाव्याख्या

24. वक्त्रं वनान्ते

वक्त्रं वनान्ते सरसीरुहाणि ,
भृंगाक्षमालां जगृहुर्जपाय ।
एणीदृशस्तेप्यवलोक्य वेणीं ,
अङ्ग्ं भुजङ्गाधिपतिर्जुगोप

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

दीपिकाव्याख्या

25. स्वर्णं सुवर्णं दहने स्वदेहं

स्वर्णं सुवर्णं दहने स्वदेहं ,
चिक्षेप कान्तिं तव दन्तपंक्तिम् ।
विलोक्य - पूर्णं मणिबीजपूर्णं ,
फलं विदीर्णं ननु दाडिमस्य

अन्वयः

प्रतिपदार्थः

दीपिकाव्याख्या

26. वदनममृतरश्मिं

वदनममृतरश्मिं पश्य कान्ते तवोर्व्याम्
अनिलतुलनदण्डेनास्य वार्धौ विधाता ।
स्थितमतुलयदिन्दुः खेचरोऽभूल्लघुत्वात्
क्षिपतिच परिपूर्त्यै तस्य तस्य तारा किमेताः

अन्वयः

दीपिकाव्याख्या

वदनमिति । हे कान्ते प्रिये, पश्य । मुखगौरवं प्रत्यक्षमवलोक्य विधाता उर्व्यां भूमौ स्थितं तव वदनं वार्धी क्षीरसमुद्रे स्थितशीतरश्मि गुणसाम्या तिरेकज्ञापनाय: अनिल एव तुलादण्डस्ते नातुलंयत्तोलयामास । तदेन्दुः लघुत्वादल्पगुणाश्रितत्वात्खेचर उन्नतोऽभूत् । तदास्य चन्द्रस्य पूर्त्यै एतास्तारा अश्विन्याद्याः क्षिपति स्म ॥ तस्य चन्द्रस्य पूत्यें यातास्ताराः किं कियन्त्यः । न कियन्त्य इत्यर्थः । गुणगौरवात् त्तव वदनमत्रैव स्थितं चन्द्रस्तु गुणाभावादूर्ध्व गत इति भावः ॥ २६ ॥

दीपिकाव्याख्या

Subsections of तृतीयॊऽङ्कः

परिचयः

Subsections of चतुर्थोऽङ्कः

परिचयः

Subsections of पञ्चमोऽङ्कः

परिचयः

Subsections of षष्ठॊऽङ्कः

परिचयः

Subsections of सप्तमोऽङ्कः

परिचयः

Subsections of अष्टमोऽङ्कः

परिचयः

Subsections of नवमोऽङ्कः

परिचयः

Subsections of दशमोऽङ्कः

परिचयः

Subsections of एकादशोऽङ्कः

परिचयः

Subsections of द्वादशोऽङ्कः

परिचयः

Subsections of त्रयोदशोऽङ्कः

परिचयः

Subsections of चतुर्दशोऽङ्कः

परिचयः

Chapter 80

संस्कृतसाहित्यशास्त्रपरिचयः

साहित्यशास्त्र परिचयः

Subsections of संस्कृतसाहित्यशास्त्रपरिचयः

Subsections of काव्यशास्त्रस्य परिचयः

काव्यम् नाम किम्?

किम् वा काव्यम् ?

कवेः कर्म काव्यम् । काव्यं लक्षणभेदमुद्दिश्य बहुशो भिद्यते, तद्यथा -

गुणालङ्कारयुक्तौ शब्दार्थौ काव्यमिति - वामनः

निर्दोषगुणालङ्काररसवद्द्वाक्यं काव्यमिति - भोजः

गुणालङ्काररीतिरसोपेतः सन्दर्भः काव्यमिति - वाग्भटः

रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यमिति - पण्डितराजः

ध्वन्यात्मकं वाक्यं काव्यमिति - महिमभट्टः

वाक्यं रसात्मकं काव्यमिति - विश्वनाथः

काव्यप्रकाराः

kavya_bhedas kavya_bhedas

रूपकप्रकाराः

दशरूपके -

नाटकं सप्रकरणमंको व्यायोग एव च।
भाण: समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिम:।। (ना.शा. 18-2)
ईहामृगश्च विज्ञेयो दशमो नाट्यलक्षणे।
एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ॥ (ना.शा. 18-3)

  1. नाटकः
  2. प्रकरणः
  3. अङ्कः
  4. व्यायोगः
  5. भाणः ,
  6. समवकारः
  7. वीथी
  8. प्रहसनम्
  9. डिमः
  10. ईहामृगः

नाटक लक्षणानि

महानाटक लक्षणानि

रामायणमधिकृत्य कृत नाटकानि

Subsections of रसप्रकरणम्

रसप्रकरणम्

कॊवा रसः ?

रससिद्धान्तस्य प्रथमप्रस्थावः नाट्यशास्त्रे भरतमुनिना कृतम् ।

दोषरहितौ शब्दार्थौ यथा काव्यस्य शरिरं भवतः, काव्यस्य आत्मा भवति रसः

काव्यं पठित्वा सहृदयानां मनस्सु या आनन्दानुभूतिः उद्भवति, स एव रसः ।

रसस्य स्थानानि त्रीणि -

  1. प्रथमं कवेः मनसि जातं
  2. अनन्तरं शब्दार्थयोः निक्षिप्तम्
  3. अन्ततः सहृदयहृदि प्रविशति

अतः रसस्य परिपाकः सहृदयहृदि एव ।

रसस्य सूत्रः कः?

प्रतापरुद्रीये रसप्रकरणे

विभाव-अनुभाव-सात्त्विक-व्यभिचारि-सामग्री-समुल्लसितः स्स्थायी भावॊ रसः। -

तथा चोक्तं दशरूपके

विभावैः-अनुभावैश्च सात्तिविकैर्व्यभिचारिणि ।
अनीयमानः स्वादुत्वम् स्थायी भावो रसः स्मृतः ।।

रससामाग्री रसनिष्पत्तेः साधनभूता विभावानुभावव्यभिचारिभावाः रसनिष्पत्तेः घटकानि ।

  • विभावा: - रसनिष्पत्तेः हेतुकाः, रसोत्पादनकारणनि । विभावः पुनः द्विधा| आलम्बनं, उद्दीपनं च
    • आलम्बनं पात्राणि भवन्ति ।
    • उद्दीपनं वातावरणं इत्यादि भवन्ति I add details, examples of excitants.
  • अनुभावाः - विभावैः शरीरजनित-चेष्टाः अनुभावाः, यथा कटाक्षवीक्षणं, मधुरवाक्यानां प्रयोगः इत्यादिः
  • सञ्चारिभावाः - व्यभिचारिभावाः इति नामान्तरम् । विभावानुभावाभ्यां हृदये अत्पन्नानि तात्कालिकभावाः रसनिष्पत्तेः सहकारिणाः भवन्ति | इमे ३३ ।

भाव

The Concept of Bhava

Bhava or to emote is the essence of literary and performing art. Bhava is the becoming. In other words, everything (objective or material) that can exist or comes in to existence is bhava. Going by this simple understanding, the state of mind and even the material conditions like birth and death or growth and decay or existence and transformation is bhava. This understanding can be extended to artistic creativity. The feeling and the thought process are the direct outcome of the state of mind in real life and at the same time, attributes like place, time, action, movement, gesture, posture, etc. can also be defined and described as bhava. The only difference that needs to be acknowledged is that in real life becoming is more due to direct implications of what we call the law of causation and with the reference to artistic creativity, it is the artist who influences it; using the sheer power of his imagination and creativity.

The artist does this by creating situations, incidents, characters and infusing attributes like feelings, thoughts, actions etc. It would be termed as process of “becoming” with the reference to artistic creativity more as, induced or caused and not as a production of material thing. In this light, Bharat Muni’s coining of the term “Nispatti” should be more interpreted as “Samavitti” means the process of creating intellectual awareness of an emotional experience through the means of Vibhava and other factors in the minds of the bhavaka or the spectator or the reader. This only leads to conclude that whether it’s a mental or material state, bhava means nothing but depiction of consciousness as rightly put by Bharata Muni – “Bhavayati iti bhava” and in this context, relating bhava with the expression artistic creativity is very much justified.

Bhava or to emote is the essence of literary and performing art. Bhava is becoming. Going by this simple understanding, state of mind and even the material conditions like birth & death or growth & decay or existence & transformation is bhava.

विभाव

Vibhava (hetu, karana, nimmita) means ‘cause’ of what happens or is happening in life. Bharata has termed it as ‘Vibhava’ and has described its primary purpose as, creating the awareness of the emotions that the creator (Poet/Author) intends to.

With the reference to artistic presentation (creative expression), Vibhava can be inntepreted as, ‘Developing the knowledge or understanding of a specific emotion (mental state) that the creator (Poet/Author) intends to convey through the means and modes of acting.

The Vibhavas are of two types one is ‘Aalambana Vibhava’ and the other is ‘Uddipana Vibhava’. In broader sense, they are the internal and external causes of something. ‘Alambana vibhava’ is source of a particular emotion that determines its nature and ‘Uddipana vibhava’ is the one, which enhances the emotion caused by a stimulant. It has no direct bearing or connection with the cause or consequence and it is not a part of the process but indirectly plays the role of enhancer of a particular emotion borne out of a stimulant. This can be best explained by many literary presentations such as works of Kalidasa or other renowned authors.

व्यभिचारिभावाः

Vyabhichari or Sanchari Bhava. They act as transitory feelings and sentiments, which can have many sources. These come to stay for a while, do their job and go. Thirty three such Vyabhichari or Sanchari Bhavas are mentioned in the Natya Sastra.

This is also known as sanchari bhava. The term means improvisation or explanation. These are transitory emotional feelings that differ from person to person. They will not have a constant nature.

अथ व्यभिचारिभावाः

Vyabhicari [Sancari] Bhavas – They are thirty three in number viz.

निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदः श्रमः।
आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्तामोहः स्मृतिर्धृतिः॥१८॥
व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा।
गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च॥१९॥
सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चापि अवहित्थं अथोग्रता।
मतिर्व्याधिस्तथा उन्मादस्तथा मरणमेव च॥२०॥
त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः।
त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः॥२१॥

1. निर्वेद - Despondency 1. Glani (Weakness) 1. Sanka (Suspicious) 1. Asuya (envy) 1. Mada (Inebriation) 1. Srama (exhaustion) 1. Alasya (lethargy) 1. Dainya (Depression) 1. Cinta (anxiety) 1. Moha (delusion) 1. Smrti (recollection) 1. Dhrti (fortitude) 1. Vrida (Bashfulness) 1. Capalata (in constancy) 1. Harsa (joy) 1. Avega (excitement) 1. Jadata (Stupefaction) 1. Garva (Arrogance) 1. Visada (Despair) 1. Autsukya (impatient curiosity) 1. Nidra (sleep) 1. Apasmara (Loss of memory) 1. Svapna (Dreaming) 1. Prabodha (Wakening) 1. Amarsa (indignation) 1. Avahittha (Dissimulation) 1. Ugrata (Cruelty) 1. Mati (self assurance) 1. Vyadhi (Sickness) 1. Unmada (madness) 1. Marana (death) 1. Trasa (fright) 1. Virarka (deliberation)

Source: The Natya Sastra, of BHARATAMUNI by BOS, Chapter 6 sloka 18-21 page no. 72)

अनुभाव

‘Anu’ is a Sanskrit word and in this context, it means “in reaction to”! Here in this case since it is the natural reaction of body to ‘Vibhava’ it is termed as ‘Anubhava’. Apparently, there is a very thin line of demarcation between the two; yet they cannot be termed as the same because Vibhava is the cause and Anubhava is its Consequence. Vibhava is definitive whereas Anubhava is not definitive. The simple reason for this is: it is not possible to link Anubhava with a specific emotion (mental state). For example, physical reaction like ‘strenuous expression on the face’ is a sure physical reaction which is a manifestation of a definite ‘cause’ or 1/8 Vibhava. Therefore, the physical reaction of strenouous expression

on the face will be the ‘Anubhava’. Nevertheless, since such a reaction could be the result of either a body ache or mental stress or for being thrown in to an awkward condition. As mentioned earlier, the vibhava is definitive because it is the internal state, which triggers the anubhava, which is the external manifestation.

The further explanation of the terms and related examples are given in the sixth and the seventh chapter of The Natya Sastra By Bharat Muni. To begin with, the analysis of the chapter six and following by chapter seven, which is as per the slokas. And the terms of Bhavas and Rasa which are also discussed in the chapter seven of the same will be taken in the chronology. (Ref: Rasa Theory By Shree. G K Bhatt M S University of Baroda)

Subsections of छन्दोप्रकरणम्

परिचयः

मन्त्राः छन्दोबद्धाः भवन्ति। केवलं यजुर्वेदं परित्यज्य संहितात्रयं छन्दोमयं भवति। अतः छन्दसां ज्ञानं विना वेदमन्त्राः साधु उच्चारयितुं न शक्यन्ते । अतः षट्सु वेदाङ्गेषु छन्दसः अन्तर्भावः भवति। वेदपुरुषस्य पादत्वेन छन्दसः कल्पना क्रियते । तथाहि प्रोक्तम् - “छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते” इति। शौनकविरचिते ऋक्प्रातिशाख्ये अन्तिमभागे छन्दसां पर्याप्तं विवेचनं विद्यते। अस्य छन्दःशास्त्रस्य पिङ्गलच्छन्दःसूत्रनामा ग्रन्थः प्रथितः विद्यते। केनचित् पिङ्गलाचार्येण ग्रन्थः अयं विरचितः। अत्र वैदिकानि लौकिकानि च छन्दांसि विवेचितानि सन्ति। छन्दःशास्त्रम् अत्यन्तं प्राचीनम्। यास्काचार्यविरचिते निरुक्तग्रन्थे ब्राह्मणग्रन्थे च छन्दःशब्दस्य बहुधा निर्वचनं प्रदर्शितम्। ऐतरेयारण्यके आम्नातम् “मानवान् पापकर्मभ्यः छादयन्ति छन्दांसि इति छन्दः” इति। तैत्तिरीयसंहितायाम् आम्नातम्- “देवा छन्दोभिरात्मानं छादयित्वा उपायन् प्रजापतिरग्निं चिनुत” इति। व्याकरणाचार्यस्य महर्षेः पाणिनेः मते तु छन्द्-धातोः छन्दःशब्दस्य व्युत्पत्तिः । प्रकृतपाठे अस्मिन् किञ्चित् छन्दोसम्बन्धिचर्चा प्रस्तूयते ।

छन्दसः लक्षणम्

छादयति आच्छादयति वा इति छन्दः । वैयाकरणपाणिनेः मते तु अभिप्रायार्थबोधकात् आनन्दपर्यायभुक्तार्थात् वा छदि-धातोः छन्दःशब्दस्य उत्पत्तिः जाता। यत् पापम् आच्छादयति, तत् छन्दः। अथवा यत् पापात् यजमानस्य पुरोहितस्य च आच्छादनं करोति, तत् छन्दः । तैत्तिरीयसंहितायां छन्दसः उत्पत्तिविषये एका आख्यायिका समुपलभ्यते । प्रजापतिः अग्निं चितवान्। स च अग्निः भयङ्करं रूपं धृतवान्। तम् अग्निं निधाय प्रजापतिः देवगणस्य सकाशे गतवान्। तत् भयङ्करं रूपं च वीक्ष्य देवाः अग्नेः सकाशं गन्तुं साहसं न कृतवन्तः । तदा देवाः छन्दसा शरीरम् आच्छाद्य अग्नेः सकाशं गत्वा अक्षततया पुनरागतवन्तः। छन्दसा शरीरम् आच्छादितवन्तः। अतः छन्दः इति नाम्ना सुप्रसिद्धम् अस्ति। ऐतरेयारण्यके कथयति "मानवान् पापकर्मभ्यः छादयन्ति छन्दांसि इति छन्दः" इति। तैत्तिरीयसंहितायां प्रोक्तम्- "देवा छन्दोभिरात्मानं छादयित्वा उपायन् प्रजापतिरग्निं चिनुत" इति।

छन्दसः प्रकाराः

छन्दः वस्तुतस्तु लौकिकवैदिकभेदेन द्विविधं भवति । लौकिकच्छन्दस्तु पिङ्गलादीनाम् आचार्याणां मते मात्रावर्णविभेदेन द्विविधम् । तथाहि वृत्तरत्नाकरे प्रोक्तम्-

“पिङ्गलादिभिराचार्यैर्यदुक्तं लौकिकं द्विधा । मात्रावर्णविभेदेन च्छन्दस्तदिह कथ्यते ॥” इति

अर्थात् पिङ्गलाचार्यः छन्दः द्विविधम् अस्ति इति प्रोक्तवान् । ते च वैदिकम्, लौकिकञ्च इति । तत्रापि लौकिकं छन्दः मात्राभेदेन वर्णभेदेन पुनः द्विधा अस्ति।

पद्यस्य लक्षणम्

छन्दोमञ्जरीग्रन्थे पद्यलक्षणम् उक्तवान् - ‘पद्यं चतुष्पदी’ इति । चतुर्णां पादानां समाहारः चतुष्पदी इति। अत्र समाहारे ईप्रत्ययः। अर्थात् चतुष्पादात्मकं पद्यं भवति इति।

तेन छन्दःशास्त्र-पारिभाषिक-पाद-चतुष्टय-समाहारात्मक-वाङ्मयत्वं पद्यत्वमिति गङ्गादासस्य आशयः। इदञ्च पद्यं द्विविधं भवति । यथा - १) वृत्तपद्यम्, २) जातिपद्यम्।

तत्र अक्षरगणघटितं पद्यं वृत्तं, मात्रिकगणघटितं पद्यञ्च जातिः इत्युच्यते। वृत्तपद्यस्य उदाहरणानि भवन्ति वसन्ततिलकादयः। जातिच्छन्दस्य उदाहरणानि भवन्ति आर्यादयः इति तदुक्तं हि छन्दोमञ्जुर्याम्- “पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ " इति ।

अर्थात् छन्दोबद्धं पद्यं भवति इति तु सामान्यलक्षणम्। छन्दोमञ्जुर्यां प्रोच्यते यत् पादचतुष्टयात्मकं पद्यं भवति इति। तच्च पद्यम् द्विविधं भवति। यथा वृत्तपद्यम्, जातिपद्यम् इति। अक्षराणां निर्दिष्टसंख्यया नियमितं निबद्धं च पद्यं वृत्तपद्यम् । अक्षरसंख्यातम् अक्षरैः एकद्वयादिवर्णैः संख्यातं परिगणितं यत् तत् वृत्तं नाम भवेत्।

स्रग्धरा

लक्षणम्

म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्। – केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०२

यच्छन्दः म्रभ्नैर्युतम्, यानां त्रयेण युतं, मुनिषु यतियुतं भवति तदेव स्रग्धराछन्दः इत्युच्यते ।

अर्थात् यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः मगणः¸ एकः रगणः, एकः भगणः,

एकः नगणः, यगणत्रयं भवेत् अपि च सप्तसु अक्षरेषु यतिः भवेत् तदा स्रग्धरा ज्ञेयम् ।

अस्मिन् वृत्ते एकविंशत्यक्षराणि भवन्ति ।

ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ।। ।।। ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ

म र भ न य य य ।

यति: सप्तभि: सप्तभि: सप्तभि:च।

उदाहरणम्

आदौ कर्मप्रसङ्गात्कलयति कलुषं मातृकुक्षौ स्थितं माम्
विण्मूत्रामेध्यमध्ये कथयति नितरां जाठरो जातवेदाः।
यद्यद्वै तत्र दुःखं व्यथयति नितरां शक्यते केन वक्तुम्
क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो श्री महादेव शम्भो

शिवापराधक्षमापन स्तोत्रम्

द्रुतविलम्बितम्

लक्षणम्

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२

द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५०

।।। ऽ।। ऽ।। ऽ।ऽ

न भ भ र ।

यति: पादान्ते।

उदाहरणम् -

विकलधर्ममधर्ममथोत्थितं, समवलोक्य सृजाम्यहमर्जुन।
स्वयमसाधुवधाय युगे युगे, सदवनाय च धर्मविवृद्धये॥

इन्द्रवज्रा

लक्षणम्

स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः।

यस्मिन् छन्दसि क्रमेण यदि तगणद्वयम्, एकः जगणः,तथा च गुरुद्वयं भवति तर्हि इन्द्रवज्रा भवति। अस्मिन् छन्दसि एकादशाक्षराणि भवन्ति।

उदाहरणम् १

पुत्रीति जाता महतीह चिन्ता, कस्मै प्रदेयेति महान् वितर्कः।
दत्ता सुखं प्राप्स्यति वा न वेति कन्यापितृत्वं खलु नाम कष्टम्।।

उदाहरणम् २ == ग्लानो हि धर्मोभ्युदितो ह्यधर्म आत्मानमस्मिन्हि सृजामि पार्थ। सद्रक्षणायासुरनाशनाय धर्मं पुन: स्थापयितुं युगेषु॥

रथोद्धता

लक्षणम्

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११

रान्नराविह रथोद्धता लगौ। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३९

ऽ।ऽ ।।। ऽ।ऽ ।ऽ

र न र ल ग।

यति: पादान्ते।

रात्परैर्नरलगै रथोद्धता ।

यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः रगणः, एकः नगणः, एकः रगणः, एकः लघु एकः गुरुश्च भवति तद्वृत्तं रथोद्धता इति कथ्यते।

उदाहरणम्

राधिका दधिविलोडनस्थिता कृष्णवेणुनिनदैः रथोद्धता।
यामुनं तटनिकुञ्जमञ्जसा सा जगाम सलिलाहृतिच्छलात्।।

शार्दूलविक्रीडितम्

लक्षणम्

“सूर्याश्वैर्मसजास्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्”

सूर्याश्वैर्मसजास्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्

ऽ ऽ ऽ, ।। ऽ, । ऽ ।, ।।ऽ, ऽ ऽ ।, ऽ ऽ । ऽ

यतिविषयेऽपि लक्षणे एव पश्यामः। सूर्ये अर्थात् द्वादशाक्षरेषु यतिः, पुनश्च अश्वे अर्थात् सप्तमेषु यतिः करणीया।

उदाहरणम्

शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो,

नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्धभौ।

व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषम्,

सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम्।।

यथा-

शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो,

ऽ ऽ ऽ । । ऽ । ऽ । । । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ

[मगणः, सगणः, जगणः, सगणः, तगणः तगणः]

नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्धभौ।

ऽ ऽ ऽ । । ऽ ।ऽ । । । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ

व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषम्,

ऽ ऽ ऽ । । ऽ । ऽ । । । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ

सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम्।।

ऽ ऽ ऽ । । ऽ । ऽ । । । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ

एवम् एव सर्वत्र स्वयं कल्पनीयम्। यतिविषयेऽपि पूर्वोक्तक्रमः स्मरणीयः।

अर्थः

पावकः[अग्निः] जलेन, घर्मः छत्रेण, मदयुक्तो हस्ती तीक्ष्णाङ्कुशेन, गोरासभौ दण्डेन, व्याधिः भेषजचिकित्सया, विषं च

विविधमन्त्रप्रयोगैः शाम्यति । इत्थं लोके सर्वस्य अपि शास्त्रविहितं औषधम् अस्त्येव परन्तु मूर्खजनस्य लोके प्रतीकारः एव न दृश्यते।

लक्षणसमन्वयप्रकारस्तु पूर्वोक्तः एव।

अनुष्टुप्छन्दः

लक्षणम्

प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ०८

पञ्चमं लघु सर्वत्र
सप्तमं द्विचतुर्थयोः।
गुरुषष्टञ्च पादानां
चतुर्णां स्यादनुष्टुभि॥

यत्र चतुर्षु अपि पादेषु पञ्चमाक्षरं लघु षष्टाक्षरं गुरु भवति, अपि च द्वितीय-तुरीयपादयोः सप्तमाक्षरं लघु भवति तत्र अनुष्टुभ् इति कथ्यते। अत्र प्रतिपादे अन्तिमाक्षरं गुरु भवति।

उदाहरणम्

अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम्।
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्री गुरवे नमः।।

वसन्ततिलका

लक्षणम्

उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः

यस्मिन् वृत्ते चतुर्दशाक्षराणि भवन्ति तथा च यत्र प्रत्येकम् अपि पादे यदि क्रमेण एकः तगणः¸

एकः भगणः द्वौ जगणौ गुरुद्वयञ्च भवति तर्हि तदेव वृत्तं वसन्ततिलकावृत्तम् इति कथ्यते।

उदाहरणम्

पापान्निवारयति योजयते हिताय गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः।।

शिखरिणी

लक्षणम्

रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी

।ऽऽ ऽऽऽ ।।। ।।ऽ ऽ।। । ऽ
य म न स भ ल ग।

यति: षड्भि: एकादशभि:च।

अस्मिन् छन्दसि सप्तदशाक्षराणि भवन्ति तथा च यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः यगणः¸

एकः मगणः, एकः नगणः, एकः सगणः एकः भगणः एकः लघुः एकः गुरुश्च भवति तदेव शिखरिणीति वृत्तं कथ्यते ।

यतिस्तु षष्ठे एकादशे च भविष्यति ।

उदाहरणम्

यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवम्
तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदलिप्तं मम मनः।
यदा किञ्चित् किञ्चित् बुधजनसकाशाद् अवगतम्
तदा मूर्खोऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः।।

Reference:

Subsections of अलङ्कारप्रकरणम्

परिचयः

Chapter 100

People

    Chapter 200

    Reference